PACS ( Picture Archiving and Communication Systems ) medikal görüntülerin depolanmasına, istenildiğinde erişilmesine, gösterilmelerine ve dağıtılmalarına adanmış bilgisayar veya bilgisayar ağı bütününe verilen genel addır. Birbirinden farklı Medikal Görüntüleme Cihazı üreticisinin üretip sattığı bu sistemlerin verilerinin ( medikal görüntüler ve bilgisayar destekli tıbbi tanılar ) bu yapıda kullanılabilmeleri çok önemlidir. Bu cihazlarda elde edilen medikal görüntüler bağımsız bir formata sahiptirler. Medikal görüntüler için bilindik en önemli format DICOM ( Digital Imaging and Communications in Medicine ) görüntüleme standardıdır. PACS tek başına DICOM uyumlu medikal görüntülerin otomasyonu için uygun görülse bile hastanelerdeki diğer dijital platformlarla da haberleşmesi zaruridir. Bu durumda RIS ( Radiology Information System ) devreye girer ve HL7 ( Health Level 7 ) standardı üzerinden PACS ve HBYS ( Hastane Bilgi Yönetim Sistemi ) üzerinden haberleşmelerini sağlar. bunun dışındaki ara sistemlere RIS denmesi ayıplanır, onlar HBYS üreticilerinin bir kaç cihazın görüntülerini gösterebileceği ara çözümlerdir. HL7 uyumluluğu bir RIS için çok önemlidir. Tabi HL7 ve DICOM gibi iki zorlu protokolü bağlamak kolay değil burda belli haritalamalara ve tavsiyelere ihtiyaç var. İşte bu noktada IHE ( Integrated Healthcare Enterprise ) entegrasyon için gereken kuralları ve ihtiyaçları ortaya koyar. Neyse bu kadar özet yeterli şimdi alfabetik bir sözlüğe başlayalım, yavaş yavaş büyütmeyi planlıyorum, çok büyürse arama, harf linkleri gibi janjanları da ekleriz…

Medikal Görüntüleme ve Tıp Bilişimi Terminolojisi v 0.1

Terim: Adaptive Hanging Protocols
Tanım:

Adaptive Hanging Protocols – Hanging Protocols – Asılı Protokoller

Alan uzmanları yani radyologlar tarafından her çalışma veya hastalığa özel belirlenmiş gösterim protokolleridir. Bazı varsayılan asılı protokoller görüntü alma tarzınıza ve modaliteye uygun olarak tanımlanmıştır ve bütün hastalık kategorilerine uygulanabilir durumdadırlar.
Adaptif veya akıllı asılı protokol ise yine şu andaki ve daha önceki çalışmayı karşılaştırmayı sağlar fakat burada görüntü işleme metodları kullanılarak önceki ve şu andaki medikal görüntü sekansları arasında eşleştirme yapmaya çalışılır. Böylece doktor iki pencerede de aynı bölgeyi gördüğüne emin olur. Mesela MR daki daha önce çekilen ve son çekilen kontrast T1 görüntüleri aynı ekranda ve eşleştirilmiş dilim üzerinde daha mükemmel karşılaştırılabilir.
Terim: Atlas
Tanım:

Atlas

Anatominin standart 3B koordinat sistemine göre detaylı gösterimine Atlas adı verilir. En iyi atlas verisi mikroskop ile kadavra veya vücuttan alınan parçaların noktasal anatomik değerlendirilmesiyle yapılır ama artık günümüzde medikal görüntüleme sistemlerinden alınan bir çok verinin örtüştürülmeleriyle de Atlas elde edilir. Atlaslar standart veri seti olarak kabul edilirler. Medikal görüntüleme cihazlarından elde edilen veriler eldeki atlas bilgileriyle örtüştürülmeye çalışılır. Bunun için registration adı verilen süreç gerçekleştirilir.
Terim: CR
Tanım:

CR – Computed Radiography

Medikal görüntüleri oluşturmak için fosfor bir plakanın kullanıldığı kaset tabanlı dijital radyografi türü olarak adlandırılabilir. Eski konvansiyonel sistemlerde yoğun değişikliklere gitmeden CR kullanılabilir. CR standart büyüklükteki kaset yapılarından faydalanır ve bu fosfor plakada oluşan görüntüleri CR okuyucusu denilen bir kısım sayesinde dijitize eder.
*CR konusundaki bireysel düşüncem DR’a geçiş aşamasında ara buluculuk yapmış ama artık vakit kaybı gözüken bir yapı olmasıdır.
Terim: DICOM
Tanım:

DICOM – Digital Imaging Communications in Medicine

Birbirinden farklı tipteki medikal görüntüleme cihazlarının ortak bir bilgisayar dili kullanarak standardize edilmiş medikal görüntü çıktısı vermelerini sağlayan, daha sonra bütün bu görüntülere ulaşılabilmesi ve değiştirilebilmesine izin veren formatın genel adıdır. Medikal görüntüler dışında mesajların da iletilmesine izin verecek sistematik bütününü barındırır.
Terim: DICOM Print
Tanım:

DICOM Print

DICOM standartlarında yer alan yapılardan birisidir DICOM Store, DICOM Retrieve gibi tanımların teknik detayları öne çıkarken DICOM Print tekniğin dışında sağladıkları açısından önem kazanır. Radyoloji bölümlerinde öne çıkan en önemli konulardan birisi de film baskısı masraflarıdır, PACS in en büyük söylevlerinden birisi de bu masrafları büyük oranda ortadan kaldırmaktır fakat ana gerçek değişmez, medikal görüntüler özellikle de X-Ray kökenli olanlar basılmak durumundadırlar. İşte DICOM Print bu baskının standart yazıcılara da yapılmasını sağlayabilen yapıdır. DICOM Printer adı verilen baskı sistemleri direk DICOM standardındaki bir görüntüyü filme basabilirken ucuz yazıcılar da PACS Viewer’lar sayesinde kağıda baskı imkanı vermektedirler. Bu PACS sisteminin ROI ( Return of Investment ) sürecini hızlandırarak PACS entegrasyonuna harcanan paranın hızlıca kuruma geri dönmesini sağlar.
Terim: DICOM VIEWER
Tanım:

DICOM Viewer – DICOM Görüntüleyici

CD/DVD veya disk gibi bilgisayardan ilk elden ulaşılabilen DICOM verilerinin görüntülenebilmelerini sağlayan genel bilgisayar programlarına verilen addır. Bu yapılar olmadan DICOM formatındaki görüntüler açılamaz. Sadece DICOM dosyalarını değil bir DICOM Study bütünün depolandığı DICOMdir adı verilen bütünleşik yapıları da okuyabilmelidirler. Görüntülenen DICOM verileri üzerinde magnifikasyon / zoom, negation / siyah-beyaz, anotasyon gibi basit bazı işlemler yapılmasına izin vermelidir.
Terim: DR
Tanım:

DR – Digital Radiography – Dijital Radyografi

Konvansiyonel yani eski tip kasetli radyografinin yerine tüm dünyaya egemen olmaya başlayan sistem. X-Ray kaynağından gelen ve hastadan geçen ışınlar direk absorbe edilirler bundan sonra ya çeşitli X-Ray sensörleri sayesinde elektrik sinyaline dönüşürler yani dijitize olurlar ya da sintilatör ( scintillator ) denilen bir yapı sayesinde görünür ışığa dönüşürler ve buradan da görüntü yakalama sensörleri üzerinden görüntüye dönüştürülürler.
Terim: HIS / HBYS
Tanım:

HIS – Hospital Information System – HBYS- Hastane Bilgi Yönetim Sistemi

HBYS hastanenin sadece klinik verilerinin değil ayrıca yönetimsel ve finansal verilerinin de tutulduğu bir bilgi sistemi entegrasyonudur. Amaç kağıt ve zorlu iletişim tabanına sahip tüm yapıların dijitize edilmesidir. Dijital hastane konseptinin çıkış noktası da budur.
HBYS tıp bilişiminin en uçta kullanılması gereken hasta bakım ve sağlığı ile ilgili kaliteyi yükseltebilen, veri madenciliği gibi yapıları kullanarak hastanenin uzun dönemli stratejilerine etkin bir çıktı sağlayabilen elektronik veri işleme yollarınının tümü ve birleşimidir.
Bir kaç bileşenden oluşabileceği gibi farklı üniteleri entegre eden çok kompleks yapıları da barındırabilir. Laboratory Information System – LIS ve Radiology Information System – RIS gibi bileşenler sayılabilir.
*Kişisel görüşüm HIS konusunda elini sallayan yazılım yapıp satabildiği için ve bir yetkinlik değerlendirmesi olmadığı için ülkemizde bir çok konuda olduğu gibi bu konuda da çok ucuz ve ucuzluğunun kat be kat fazlası kalitesizlikte ürünler vardır. Standart bir abaküs kadar değeri olmayan bu tip sistemler personeliyle birlikte verilip dijital olması gereken bir çok iş istihdam edilen personelin hızlı koşması sayesinde hallolmaktadır:) Yazık ki ne yazık…
Terim: HL7
Tanım:

HL7 – Health Level 7

HL7 klinik ve yönetimsel verilerin farklı üreticilerin yazılımları veya donanımları üzerinden haberleşebilmelerini sağlayan bir ANSI protokolüdür. HIS ( Hospital Information System ) ve RIS ( Radiology Information System) arasında da bağlantı bu protokol üzerinden sağlanmalıdır. Bir çok medikal cihaz HL7 çıktısı verebilir durumdadır. DICOM medikal görüntüleme cihazları için neyse, hasta başı gibi diğer alanlarda kullanılan medikal cihazlar için de HL7 o anlama gelir. Bütün bunlar ve iletişim yapıları EMR ( Electronic Medical Record ) oluşturabilirler. EMR arayüzü bir çok alanda karşınıza çıkacaktır.
Terim: Hounsfield Skalası
Tanım:

HU – Hounsfield Skalası – Hounsfield Unit

2004 yılında ölen Godfrey Hounsfield X-Ray CT ( Computed Tomography ) cihazının ortaya çıkarılmasındaki katkılarından dolayı Tıp alanında 1979 Nobel ödülünü Allan MacLeod Cormack ile paylaşmıştır. Bay Godfrey’in adı Hounsfield Unit adı verilen skala ile ölümsüzleştirilmiştir. Bu skalada Hounsfield Unit HU kısaltması ile belirtilir. Farklı dansitelere sahip yapıların farklı rakamlarla temsil edildiği radyodansite temelli bir skaladır. En rahat geçilen hava -1000 ile temsil edilirken vücuttaki en yoğun yapı olan kemik de +1000 ile yer bulur. Bu temsil gri skalada yerine oturtulmaya çalışılır. Madde ne kadar az X Işını geçiriyorsa veya ne kadar yoğun X Işını absorbe ediyorsa bu skaladaki değeri o kadar yükselir. Hava en geçirgen olduğu için -1000 HU, su ortada yani 0 HU değerinde yer alır. Yağ sudan daha geçirgen olduğu için -80 HU civarlarındadır. Vücudumuzdaki kalsifikasyon ve birikme kaynaklı böbrek taşı gibi yapıları ise 80-100 HU aralığında bulabiliriz.
Terim: MIP
Tanım:

MIP – Maximum Intensity Projection

Medikal görütülemede kullanılan hacim görüntüleme ( Volume Rendering ) tekniklerinden biridir. Anjiyografik görüntülemede en yoğun kullanılan yöntemdir. MIP ( Maximum Intensity Projection ) metodu 3B ( Üç boyutlu ) görselleştirme sırasında projeksiyon düzlemine bakış noktamıza paralel geçen voksellerdeki maksimum ışık şiddeti olarak algışanabilir. Birbirine karşı iki ayrı bakış açısından aldığımız MIP taramaları da bu yüzden simetrik olacaklardır.
MIP CT ( Computed Tomography – Bilgisayarlı Tomografi ) kullanılarak alınan akciğer görüntülerindeki nodüllerin görüntülenebilmesi gibi paha biçilmez faydalar sağlar medikal görüntüleme alanında. MIP sayesinde 3B doğaya sahip bu nodüller pulmoner bronşlardan ve çevreleyen damarlardan ayrıştırılmış olurlar.
Terim: Modalite
Tanım:

Modality – Modalite

PACS sistemine DICOM görüntüsü verebilen her türden medikal görüntüleme cihazlarına verilen genel addır. DR, CR Okuyucusu, film tarayıcıları, CT, Endoskopi, MR, Ultrason gibi örnekleri çoğaltmak mümkündür. Hastanenizde PACS uygulamasına geçmek istediğinizde hangi modaliteden kaç tanesinin elinizde olduğu ve bunlardan hangilerinin DICOM uyumlu olup olmadığı bilgisi bütçe ve süre açısından çok önemlidir.
Terim: MPR
Tanım:

MPR – Multi Planar Reconstruction

MPR aksiyal olarak alınmış kesitlerin koronal, sagital ve oblik düzlemlerde de görülebilmesini sağlayacak şekilde yeniden oluşturulmalarını sağlayan bir ard işleme prosedürüdür. Aksiyal kesitten bakıldığında görülmesi zor olan bir çok yapı bu sayede görünür hale gelir ve tanı koymayı kolaylaştırır.
Terim: PACS
Tanım:

PACS – Picture archiving and communication system

Medikal görüntü arşivleme, haberleşme sağlanması, depolamayı sağlayan bir bilgisayar ağları sistemi ve medikal görüntülerin dağıtılmasını sağlayan programların bütününe verilen kısaltma PACS olarak ifade edilebilir.
Terim: PACS VIEWER
Tanım:

PACS Viewer – PACS Görüntüleyici

PACS üzerinde farklı lokasyonlarda yer alan dosyaları DICOM standartlarındaki DICOM Query ve DICOM Retrieve gibi yapıları kullanarak sorgulayıp onları PACS ağı üzerinden çekebilen DICOM VIEWER da denebilir.
Terim: RIS
Tanım:

RIS – Radiology Information System

Radyoloji departmanında kullanılan PACS üzerinden erişilebilen medikal görüntüler ile radyolojik verinin depolanması, dağıtılması ve manipüle edilmesi için kullanılan bilgi sistemine RIS denir. Aslında HIS ve PACS’in konuşmasını sağlamak ve DICOM Worklist yapısı sayesinde modalitelerin en verimli kullanılmasını sağlamak bu sistemin ana görevleridir. Hasta takibi, hasta modalite ilişkilendirilmesi ve takvim ataması, sonuçların raporlanması ve medikal görüntü takibi gibi özelliklere sahip olmalıdır.
Terim: SSD
Tanım:

SSD – Surface Shaded Display

Medikal görütülemede kullanılan hacim görüntüleme ( Volume Rendering ) tekniklerinden biridir. Damarların yüzeylerini opak hale getirmekte kullanılan bir ışın kalıbı ( ray casting ) yöntemidir. Yapay bir ışık kaynağı kullanılarak damarların göreceli pozisyonları ortaya konulur ve bu yapılarla örtüşme sağlanarak daha fazla detay elde edilmesi sağlanır.
Terim: VR
Tanım:

Volume Rendering

Medikal görütülemede kullanılan hacim görüntüleme ( Volume Rendering ) tekniklerinden biridir. Görüntülenecek hacimdeki her bir voksele bir renk ( veya gri skala ) değeri ile 0 ile %100 aralığında opasite değeri atanır. SSD ve MIP’den farklı olarak bütün görüntü seti verilerini kullanır.
Terim: Window Level
Tanım:

Window Level

CT cihazlarındaki Hounsfield skalasından bahsetmiştik. İnsan gözü genelde 20-30 gri skalayı ayırt edebilirken bu konuda üstün insan grubu olan radyologlar 8 Bit görüntü ile elde edilebilecek 256 gri skaladan bile fazlasını görebilecek yetenektedirler. Her ne kadar Hounsfield skalası -1000 ve +1000 aralığına sahiı olsalar da gerçek CT cihazları daha düşük gri skala üzerinden medikal görüntü elde ederler. Dolayısıyla farklı uçlardaki HU değerlerini cihazın Bit derinliğine bağlı olarak uyarlamak ve bu yğksek aralıkta ilgi alanımıza odaklanacak bir aralık kullanmak gerekmektedir. Bu uyarlama Windowing ( Pencereleme ) olarak geçer. Bu pencerenin merkezi Window Level olarak adlandırılır.
Terim: Window Width
Tanım:

Window Width

Window Level kısmında pencereleme olarak açıkladığımız yapıdaki pencere genişliğine Window Level denir. Burda algılamamız gereken -1000 ve +1000 ( duruma göre bu rakam daha da yükselebilir ) HU aralığında dolaştırılan pencerenin minimum değerinin altındakilerin siyah, maksimum değerinin üzerindekilerin de beyaz görüneceğidir. Dolayısıyla ilgi alanımız neresiyse ( örneğin akciğerler ) ona uygun bir pencere ayarlar ve ROI ( Region of Interest ) seçimimize uygun yapılara odaklanırız.
Gerçek BT görüntüsü Bilgisayarlı tomografide yapıların dansiteleri, -1000 ile +1000 arasında değişen rakamlarla temsil edilen bir gri skalada ele alınmıştır. Bu skala, cihazı geliştiren ingiliz fizikçi Godfrey Hounsfield�in adıyla anılmaktadır. Hounsfield skalasında saptanan rakamsal veriler Hounsfield Üniti (HU) olarak anılır. Burada yapının yoğunluğunu belirleyen faktör, maddenin x ışınını absorbe etme özelliği ile ilgilidir. X-ışınını fazla absorbe eden kemik, kalsifikasyon ve taş gibi yapılar beyaz görülür ve yüksek HU değerleri verirlerken (80 – 100 HU) , su orta derecede (0 HU) , yağ sıfırın altında (-80 HU) hava ise skalanın en altında kalan değerler (-1000 HU) oluşturmaktadır. Normalde 20 gri tonu ayırt edebilen insan gözü nün bu yüksek yoğunluk farkı gösteren görüntüleri istenilen ayarda algılayabilmesi için piksellerdeki rakamsal değerler üzerinde oynanarak yapılan ayarlamalar ile görüntü üzerinde yoğunluk farklılıkları istenilen şekilde ortaya konabilmektedir. Bu ayarlamalar pencereleme olarak adlandırılmakta ve pencerelemenin merkezi pencere seviyesini (WL: window level) gösterirken, Hounsfield skalasında pencereleme yapılan aralık ise pencere genişliğini (WW: window width) göstermektedir.

Leave a Reply