PACS Maturity Model – PACS Olgunluk Modeli hakkındaki bu son yazımı okumaya başlamadan önce ilgilenenlerin daha önceki PMM – PACS Maturity Model – PACS Olgunluk Modeli I, PMM – PACS Maturity Model – PACS Olgunluk Modeli II ve PMM – PACS Maturity Model – PACS Olgunluk Modeli III yazılarıma bakmalarında fayda var, ayrıca internette PACS araştırması yapıp gelen ama konuyla ilgili altyapısı olmayanlara bu konuyla ilgili nacizane Medikal Görüntüleme ile ilgili Tıp Bilişimi Terminolojisi çalışmama bakmalarını tavsiye ederim.

Doktora yeterlilik sınavları, ikinci çocuğumun doğması derken uzun bir ara vermiş oldum yazılara ama daha önce de söylediğim gibi çok olumlu tepkiler almış olmak artık PACS olgunluğu konusunu bitirme yönünde adım atmaya mecbur kıldı beni. PACS konusu yazılarıma gelen tepkilerden ve şirketten arayıp konuşanlardan anladığım kadarıyla çok bohem yaklaşılan ve anlama hakkı bile çok özel bir grubun özelindeymiş gibi düşünülen bir gariplikte. Yazılımla uğraşan kişiler PACS konusunun çok basit olduğunu düşünüp sonuçta ortaya bir şey koyamıyorlar, radyologlar gibi kullanıcılar ise PACS’i genelde 1500 kişilik Ar-Ge personeli bulunan şirketlerin tekelindeymiş gibi görüyorlar. Hayır PACS çok basit değil konuyu bilmeyen şirketler oturup 1 seneye başarılı bir sistem ortaya koyamazlar, ama aynı zamanda hayır PACS sadece devasa bütçeli şirketlerin tekelinde de değil. Ama bir gerçek var bu iş uzun soluklu, bugün ben yaptım oldu diyenler yarın afallayabilirler benim kendi şirketimde tek ilgilendiğim konu bu işi 2 sene önce başladığımız hevesle 10 sene sonra da devam ettiriyor olabilmek. Geliştirdiğimiz medikal görüntüleme yazılımlarını Avustralya’ya ihraç ettik, ve Japonya’dan bir kaç firma ile görüşmelere başladık. Hani gazetelerin son sayfalarında yer alan Amerika’nın antin kuntin bir üniversitesinde birinci olan kardeşlerimiz kadar değerimiz yok ama biz yaptığımız işe aynı hevesle ve öğrenme azmiyle sarıldıkça bir gün bir yerlerde anlatılırız diye düşünüyoruz. Gerçi hata bizde PR diye bir mevzu var değil mi? Çık anlat kendini işte ama öyle yaparsak da işle uğraşamayacakmışız gibi hissediyoruz, hadi hayırlısı:) Neyse yaptım işte PR olayımızı daha fazla kasmak anlamsız, bir önceki PR çalışmasında anlattıklarımız o zaman ses getirmişti, bir sonrakinde direk bu blogdan kopyala yapıştır yaparız artık…

PACS Olgunluğu ve PACS Evrimi konusundaki eğilimler

Hastanelerde uygulanan kurumsal olgunluk modelleri içerisindeki PACS teknolojik altyapısı ile ilgili çalışmalar sonucunda PACS olgunluğu ve PACS Evrimi konusunda üç ana eğilim belirlenmiştir.  Bunlar :

  1. PACS konusunda radyolojik ve hastane bütünündeki süreç iyileştirmeleri;
  2. PACS Entegrasyonu, PACS Optimizasyonu ve PACS İnnovasyonu;
  3. Kurumsal PACS ve Elektronik Hasta Kaydı – Electronic Patient Record ( EPR ).
Hazırladığımız sunumdaki referanslar ve diğer temel kaynaklar ışığında yapısal bir hiyerarşi oluşturulabilir, bu hiyerarşinin tüm öğelerini önceki yazılarımda açıkladığım için artık sıra PMM – PACS Maturity Model üzerine odaklanmakta:

PACS Olgunluğu – PACS Maturity Model – PMM

PACS olgunluğunun temelini oluşturacak yapıları daha önceki yazılarımda açıklamaya çalışmıştım. Bunlar PACS olgunluğu ve evrimleşmesi açısından hastanelere olgunluk seviyelerini anlatabilme adına önemli noktalar. Bütün yazılanların ışığında, PACS olgunluğu için beş seviye tanımlanabilir, kurumların kendilerini bu seviyelerden birisine örtüştürüp bir sonraki adım için çaba harcamaları evrensel düzeyde onlar için faydalı olacaktır diye düşünüyorum. Bu beş seviye ise aşağıdaki gibi tanımlanabilir :

I. PACS altyapısı oluşturma

Medikal görüntüleri yakalama, depolama, dağıtma ve gösterme. Bu dörtlü sizin başlangıç seviyesinde PACS sahibiyim diyebilmeniz olan yeterli kriterlerdir. Bu seviyede radyolojik kaynaklarınızın medikal görüntü formatları ve transfer standartları seçtiğiniz PACS sistemine bağlı olarak başınıza büyük sorunlar açabilir. PACS entegratörünüz ne derse desin, depoladığı görüntülere başka üreticilerin veya açık kaynak kodlu DICOM görüntüleyicilerinin üzerinden ulaşabilmeniz şart yoksa aldığınız PACS sisteminin depoladığı görüntülere sadece kendi DICOM görüntüleyicisi üzerinden ulaşabiliyorsanız başınız çok ağrıyacak ve bir sonraki olgunluk adımlarına geçebilmek için büyük ihtimalle tüm sisteminizi yenilemek zorunda kalacaksınız. Bu noktada tavsiyem sadece demo istemek veya sistemin hastanenizdeki görüntüleri taşıyabildiğinden emin olmakla yetinmeyip bu ürünlerin DICOM Conformance yapılarını sorgulamanız ve mimarinin açık olduğuna emin olmanız.

II. PACS süreci

PACS için ikinci olgunluk seviyesine geçiş için ikinci nesil PACS uygulamaları yeterli eklentilere sahip olmaya başlamışlardır.  PACS süreci olgunluk seviyesinin ana hedefleri süreçlerin yeniden tasarlanması, radyolojide elle yapılan süreçleri optimize etmek ve radyoloji dışına da şeffaf PACS süreçlerinin verilmesini sağlamaktır. Bu PACS olgunluk seviyesinde hastane içerisindeki iş akışlarından daha çok hala ana amaç sadece medikal görüntüler ve onların aktarımı, dağıtımı gibi kısımlardadır. Bölümlerdeki iş akışları değişmediği sürece  sadece filmsiz operasyonlara geçmek üretkenlik açısından sadece küçük bir artış sağlar. Bu PACS ile daha yüksek seviyedeki bilişim sistemleri HIS ( Hospital Information System – HBYS ) ve RIS ( Radiology Information System – RIS ) ile entegrasyonu gerektirmektedir.

III. Klinik süreç yeteneği

Klinik süreç yeteneği olgunluk modeli PACS’in iş akışı ve hasta yönetimini sağlayabilecek bir sisteme evrilmesi olarak anlatılabilir. Bu yetenek ayrıca hastanenin tümünde PACS dağıtımı, haberleşmesi ve medikal görüntüye dayalı klinik tepkiyi de devreye sokar. Bu seviyeye evrilme PACS süreçleri olarak önemli değişimlere ihtiyaç duyar ve bu sayede kapsamı medikal görüntü verileri ile HIS, RIS ve PACS entegrasyonundan daha öteye taşır. Bu seviyede PACS’in klinik uygulanabilirliği medikal görüntüleri ve ilgili sağlık dökümanlarını klinisyenlere, operasyon alanlarına, dışarıdaki kliniklere ve hatta hastane sınırları dışına taşıyarak sisteme yoğun bir şekilde fayda sağlamaya ve masraflarını ödemeye başlarlar.

IV. Entegre yönetilebilir innovasyon

EPR ( ELectronic Patient Record) ve EHR ( Electronic Health Record ) yapılarının farklı kurumlar arasında entegrasyonuna izin veren altyapı oturmay başlamıştır. Hazır yeri gelmişken okuyucuya EPR ve EHR arasındaki sormak isterim, içinde e harfi geçen her şeyi aynı kayıt anlamında algılayan atmasyon tayfasından farklı olmanızda fayda var. Farkı bulamayanlar bana ulaşıp sorabilirler. Neyse işimize dönelim, bu olgunluk seviyesine gelindiğinde artık karar destek mekanizmasına fayda sağlayacak CAR ( Computer Assisted Readings ) veya CAD ( Computer Aided Diagnosis ) gibi önemli teknolojilerin klinik PACS kullanımına da yardım etmelerini sağlamak söz konusudur.  Bu son bahsettiğim uyumluluk ölümcül bir konudur, hemen hemen bu konuyla uğraşan tüm büyükler özellikle de Siemens farklı üreticilerin farklı ürünlerinin sadece çıktılarının değil fonksiyonalitesinin de paylaşılabilirliği üzerine devasa çalışıyor. Böyle bir altyapı değişikliğine Amerika’da para yatıran çok olacaktır ama kendimizi kandırmayalım tüm vanaların başını Sağlık Bakanlığı tuttuğu için bu kısım ülkemizde epey zor görünüyor çünkü böyle bir çalışma azim  ve devasa kurumsal bütçe gerektirir. Bu seviyede PACS uygulamalarının veri altyapısı veri madenciliği ve istatistiksel veri analizi gibi yapılar için de kullanılabilir. Kısacası PACS olgunluğunun bu sürecinde artık toplanan bilgilerin üçüncü partilerle paylaşımı, verilerin örtüştürülmesi ve fonksiyonalitenin ortak kullanımı yoluyla kurumun PACS’den beklentilerinin ötesine geçilmesi bu sayede de PACS ve dış dünya arasında köprü kurulması söz konusudur.

V. Kurumsal optimize edilmiş PACS zinciri

Yapılabilecek her şey yapılmış durumda artık bundan sonrasını dürtüklemeye gerek yok felsefesi CMMI’ın dolayısıyla da PMMI’ın doğasına terstir. Kurumsal düzeyde PACS ile EPR entegrasyonu verimlilik amacı ve klinik fayda amacıyla maksimize edilmelidir. Bu adımda artık büyük sistem entegrasyonları, PACS ve web-tabanlı teknoloji ve EPR üzerinden medikal görüntü aktarımı ana süreç karakteristikleri haline gelir. Ama en önemli nokta sürekli iyileştirme sürecidir, kurumunuz artık kendisine en uygun sürece sahiptir ve bu süreç devamlı olarak kurumun kendisi tarafından yenilenip değiştirilir.

PACS olgunluk seviyelerini ilgili sürecin ana yaklaşımı ve birbirleri arasındaki ilişkilerini de ele alarak özetlemek istersek aşağıdaki gibi bir figür elde edebiliriz, bu PACS olgunluk modelinin şematize edilmiş hali olarak kullanılabilir:

PACS - PMMI Seviye Şeması
PACS – PMMI Seviye Şeması

En yukarıdaki PACS olgunluk seviyesine doğru ilerlerken, PACS teknolojisi kullanarak operasyonel iş akışı verimliliği, BT Bilişim Teknolojileri entegrasyonu ile verimli ve ölçülebilir hasta bakımı konularında yetkinlik artmaya başlar. Tabi bunun ana nedenleris üreçlerin tekrar tasarlanması, ilgili klinik iş akışlarının gözden geçirilip optimize edilmesi ve strateji kaynaklı PACS’in kurumsal yaygınlığının arttırılması olark düşünülmelidir. Bu şekilde evrimleşmek kolay değildir, bunun için zaman, yatırım ve kararlılık çok önemlidir. Bu ilerleme sayesinde klinisyenler zamanında ve doğru bilgiye ulaşmaya başlarlar, ayrıca hastane yönetimi de ilerlemenin meyvelerini toplamaya başlar. Gerçek zamanlı tanı koyma, karar destek sistemlerinin çıktıları, akıllı veri madenciliği yöntemleri, inter disipliner paylaşımlar ve EPR entegrasyonu sayesinde hasta bakımında kalite süreçlerin devamlı iyileştirilmesi ve evrimleşme sayesinde sağlanır.

PACS – PMMI seviye şemasını dikkatlice gözden geçirdiğinizde daha önceden sözünü ettiğimiz PACS eğilimlerini de takip etme şansınız olacaktır :

  1. PACS konusunda radyolojik ve hastane bütünündeki süreç iyileştirmeleri;
  2. PACS Entegrasyonu, PACS Optimizasyonu ve PACS İnnovasyonu;
  3. Kurumsal PACS ve Elektronik Hasta Kaydı – Electronic Patient Record ( EPR ).

Bu üç PACS eğilimi tek bir olgunluk seviyesinden daha fazlasını kapsadığı için olgunluk seviyelerinin birleşmesiyle de gerçekleştirilebilirler. İlk eğilim PACS olgunluk seviyesi 1,2 ve 3’ün bir kısmını kapsarken, ikinci eğilim PACS olgunluk seviyesi 2,3 ve 4’den parçalar içerir. Son eğilim ise PACS olgunluk seviyeleri 4 ve 5’i kapsar.

Sonuç olarak:

PACS olgunluğu ile yazılara başladım çünkü camiada PACS hakkında herkesin bir fikri var. 2 yıldır çok yoğun ve deneyimli bir mühendis kadrosuyla kendi PACS’imizi yazıyoruz ve 10 sene sonra da bu konuda hala bir şeyler yapıyor olacağız. Bu iki yıllık süreçte en çok dikkatimi çeken konu insanların yazılıma çok kolay gözle bakmaları. İki satır kod yazmış olan, antin kuntin veri tabanı haberleşmesi kökenli yazılım sistemleri ile bu işleri bir tutuyorlar. Bu basit bakış açısı ve yaklaşımı sadece medikal görüntüleme yazılımı geliştirmek isteyen yazılımcılar ve firmalarda değil aynı zamanda doktorlarda da görüyorum. Bu işin kolay olmadığını, elini kolunu sallayıp medikal görüntüleme hakkında hiç bilgisi olmayanların geliştireceği yazılımların sonu olmadığını bilmekte fayda var. Bu deneyim işidir ve bütün alanlarda çok sağlam bilgi altyapısına sahip olmanızı gerektirir.

PACS olgunluğu konusu özellikle son kullanıcılar yani hastaneler ve görüntüleme merkezleri için çok önemlidir. Nereye kadar? Hangi adımlar atılmalı? Ne zaman sistemim oturmuş olur? gibi bir çok sorunun cevabı burada gizli.

PACS sahibi olmak, onun avantajlarından faydalanıyor olmak çok kapsamlı uğraşılar, zaman ve bütçe gerektirir. Hastaneler devasa bütçeler harcayarak medikal görüntüleme cihazlarına sahip oluyorlar ama daha sonra bunların ürettikleri medikal görüntüleri depolamak ve değerlendirmek için imkansızın da ötesinde ucuzlukta sistemler arıyor ve talep ediyorlar. Hiçbir şey bedavaya gelmez, iyi bir PACS istiyorsanız ödemeyi kabullenmeniz gerekiyor. Aynı zamanda PACS sisteminden ne beklediğinizi iyi belirlemelisiniz. PACS sadece şartnameler ile olacak bir yapı değildir mümkünse DICOM Conformance dökümanlarını incelemeli, PACS’in açık mimariyi desteklediğinden emin olmalısınız. Eğer medikal görüntüleriniz DICOM formatında depolandıkları PACS sunucusundan herhangi bir DICOM Viewer ile çekilip görüntülenemiyorsa yandı gülüm keten helva. PACS’i size satanlar artık istedikleri gibi at koştururlar içeride.

Neyse işte yavaş yavaş yazıyorum ve PACS hakkında ilgilileri bilgilendirmeye çalışıyorum. Bu sayede konuya ilgi duyan yazılımcılar, öğrenciler, doktorlar ve medikal görüntüleme uzmanlarından benimle irtibata geçenler oldu ve yeni insanlar tanıma fırsatım doğdu. Daha fazla zaman ayırıp daha çok yazmayı planlıyorum bakalım ne çıkacak ortaya…

Leave a Reply