Hasta popülasyonlarından elde edilen görüntü veri gruplarının niceliksel karşılaştırmasına izin veren görüntü standartlaştırma tekniklerinde yararlanılmıştır. Bu teknik standart veri kümelerinin yaratılması (metinsel veriler için standart referans terminolojilerine benzer şekilde) ve görüntü veri kümelerinin (otomatikleştirilmiş eşleştirme yöntemleri ve metinsel verinin standart terminolojisine benzer şekilde) eşleştirilmesi için yöntemler içermektedir. Görüntü standartlaştırılmasına başlamadan önce, yakından ilgili iki konuyu tartışacağız, DICOM ve DICOM-yapısal raporlama (DICOM-SR). DICOM ve DICOM-SR’nin tek başlarına görüntü içerik standardizasyonu yapmadıkları, fakat standart bir formatta önemli görüntü elde etme bilgisi ve görüntü içerik standartlaştırılması için ön koşul sağladığı unutulmamalıdır.

DICOM ve DICOM-SR

DICOM standardı, Ulusal Elektrik Üreticileri Derneği (NEMA) tarafından, tıbbi görüntülerin dağıtılması ve görüntülenmesine yardım için oluşturulmuştur. Tek bir DICOM dosyası, hem hasta demografik bilgisi ve görüntü elde edilmesi ile ilgili parametreleri tutan başlık bilgisini hem de görüntü verisini içerir. Bu standart, kullanıcının, görüntü geometrisinin ve kontrastının (örn. MR’ın içindeki sıra tipi ve parametreler) belirlenmesinin zor olduğu elde edilme bilgisinin tutulduğu alanlara erişimini sağlar. Bu bilgi, görüntü içeriği tarafından daha detaylı sınıflandırılmasından daha çok görüntü çalışmalarının (modalite, ardışıklık tipi ve oriyantasyon tarafından) sınıflandırılmasında önemlidir. DICOM standardı aynı zamanda ok ve gösterge gibi anotasyonları içeren görüntü sunum durumlarını kaydetmek için standart alanlar sağlar. DICOM-SR listeleri ve hiyerarşik ilişkileri, metine ek olarak kodlanmış ya da sayısal içeriğin kullanımını, kavramlar arasındaki ilişkilerin kullanımını ve görüntülere ve diğer nesnelere gömülü referansları destekleyen bir yapısal raporlama altyapısıdır. DICOM-SR’nin yalnızca modeli tanımladığı; örnekleme işlemi için doğal dil işlemcisinin ya doğrudan yapılandırılmış girdisine (şablon kullanımı olsun ya da olmasın) ya da yapılandırılmış çıktısına ihtiyaç duyulduğu anlaşılmalıdır.

Atlaslar

Anatominin standartlaşmış 3 boyutlu koordinat sistemi içindeki detaylı sunumu atlas olarak tanımlanmıştır. Bu anlatımda konu görüntüleme verisinden yaratılmış dijital atlaslarla sınırlandırılmıştır. Atlaslar ortak bir referans sistemiyle eşleştirildiklerinden standart veri olarak değerlendirilebilirler. Çeşitli hasta koşulları için çok modaliteli, çoklu organ atlasları olduğu halde atlas gelişiminin büyük bölümü normal beyin üzerinde yoğunlaşmıştır. Bunlar, beynin ve son dönemde, beyinkökünün etiketlenmiş atlaslarını ve hastalığa ve yaşa özel veri kümelerini kapsar. MR beyin atlaslarının gelişimi 2 şekilde olur: (1) tek tek taramalardan elde edilmiş referans atlasları ve (2) birçok konuda yapılan taramaların ortalaması olan olasılıklı atlaslar. Atlasların farklı kullanımları vardır; etiketlenmiş referans atlasları öğretim amaçlı ve model-temelli bölme için, olasılıklı atlaslar ise, model-tabanlı bölümlerde, hedef popülasyonlar genelinde bulunan yapılardaki gizli morfolojik değişiklikleri takip etmek için kullanılmaktadır. Olasılıklı atlaslar, birkaç gönüllüden ortak bir şablona kadar yapılan taramaların esnek şekilde deformasyonu için karmaşık işlemlere ihtiyaç duyar. Olasılıklı atlaslarda yapıların etiketlenmesi referans atlasında etiketlenmesine göre daha gereklidir, çünkü herbir orijinal görüntünün el ile etikletlenmesi, en son etiketi hesaplamak için kullanılır.

Morfolojik atlas kavramı, MR parametrik görüntüleri gibi diğer atlaslara genişletilebilir. Fakat şimdiye kadar, klinik sonuç üretilen zamanlarda dönüş-kafesi gevşemesi (T1), dönüş-dönüş gevşemesi (T2) ve belli difüzyon katsayısı (ADC) gibi MR parametreleri elde edilememiştir. Yüksek hızlı elde etme tekniklerinin gelişmesiyle, parametrik görüntüler günümüzde klinik bir gerçek olarak ortaya çıkar. Şu anda, MR görüntü karşılaştırmaları için sayısal standartlar sağlamak amacıyla, MR parametrelerinin beyin atlasları geliştirilmektedir. Parametrik atlaslar morfolojik değişimlerin ötesinde bilgi sağlayacak ve çeşitli hastalık süreçleriyle  ve normal büyüme şablonlarıyla ilgili derinde yatan fizyolojik süreçleri imkan dahilinde yansıtacaktır. T1, T2 ve ADC gibi MR parametrelerinin çoklu skleroz, epilepsi ve felç gibi hastalık süreçlerinin hassas göstergeleri olduğunu ispatlayan raporların sayısı artmaktadır.

Atlas ile Eşleştirme

Atlasların oluşturulması ve yeni görüntü kümelerinin var olan bir atlas ile eşleştirilmesi farklı veri kümelerindeki yapıları sıralayabilen özel kayıt algoritmalarına ihtiyaç duyar. Değişmez vücut dönüşümü, farklı elde etme yolları arasındaki hasta oryantasyonundaki değişiklikler için düzeltilebilir fakat morfolojik farklılıklarda hesaba katılamazlar. Anatominin normal fizyolojik farklılıklarından ya da hastalık sürecinden kaynaklanan bu farklılıkları modellemek için esnek deformasyon algoritmaları gerekir. Yeniden, görüntü kayıt algoritmasının gelişimi görüntü işleme alanında düşüşe geçmektedir ve okuyucu, hem doğrusal olan hem de doğrusal olmayan kayıt tekniklerini inceleyen kapsamlı makalelere yönlendirilmiştir. Dijital atlas gelişiminde olduğu gibi, kayıt algoritmalarının çoğu beyin veri kümeleri için geliştirilmiş ve doğrulanmıştır, fakat günümüzde beyne ait olmayan yapılara ait başvurular da raporlanmaktadır.

İçerik Tabanlı Tıbbi Görüntü Erişimi

Büyük görüntü veritabanları sayesinde görüntü içeriğiyle arama yapabilmenin önemi artmaktadır. Görüntü içeriğinden erişimi desteklemek için metin-tabanlı sorgulamayı genişleten yeni teknikler gereklidir.  Bu, özellikle, sistem yalnız görüntü içeriğine ya da ilgili metin verisiyle bağlantısına dayalı erişime sahip olduğunda desteklenebilen, kanıta dayalı tıp uygulamasına yönelik şu anki eğilim için doğrudur. Geniş kapsamda bütün görüntüleri ele alırsak (tıbbi görüntülerle sınırlı kalmadan) içerik-tabanlı görüntü erişimi şu anda ticari ya da prototip uygulamaları (örn. QBIC, VIRAGE, Photobook, Blobworld ve Netra Sistemleri) olan, çok sayıda sistemi etkileyen aktif araştırma alanıdır. Çoğu içerik-tabanlı görüntü erişim algoritmasının öncelikli tekniği, her görüntünün piksel değerlerine göre imzasını çıkarmak ve imzaları kıyaslamak için bir kural oluşturmaktır. İmza, görüntü sunumu olarak hizmet eder ve imzanın öğeleri özellik olarak adlandırılır. Renk, doku ve şekil, çoğu içerik-tabanlı görüntü erişim sistemine görüntü sunumunun özellikleri olarak dahil edilmiştir. Temel şema, tüm görüntüyü sorgu görüntüsü olarak kullanır fakat başka birçok sorgulama şeması da mevcuttur: erişimin görüntüdeki belirli bir alana dayandığı ya da erişilecek görüntü/objelerin renk histogramının ya da nesne modalitesinin belirtilmesiyle bölge tabanlı arama. Görüntü özelliklerinde sadece indeksleme yapmak, arama alanını daraltacak bir yol sağlar fakat önemli anlamsal bilgi, uygulama sırasında kaybolabilir. Görüntüleri anlamlı katsayılar ile küçük parçalara bölen Photobook projesi, öz temel görüntü kümesinden oluşan depolanmış görüntülerin algısal olarak belirgin unsurlarını ifade etmek amacıyla oluşturulmuştur. Fakat bu sistemlerden hiçbiri, tıbbi görüntüler için özelleştirilmemiştir ve genel içerik-tabanlı görüntü algoritmalarını tıbbi görüntülere uyarlama çalışmaları yapılmasına karşın bu açılımı  yapmak boş bir adım değildir. Tıbbi görüntülere odaklanan içerik-tabanlı erişim sistemleri şunları içerir:

1. I2C bilgi sistemi, tıbbi görüntülerin görsel içerikleriyle indekslenmesine ve erişimine izin verir. Sistem, belirli görüntü sınıflarını temel alan görüntü analiz alışkanlıklarını tanımlamak için kullanılan araçları birleştirir, bu algoritmalardan bazıları etkileşimli, bazıları ise otomatiktir. I2C, mini-PACS sisteminin bir parçası olarak değerlendirilmiş ve aynı zamanda webde dağıtılmıştır.
2. Sistem, birleşik tıbbi dil sistemi (UMLS) sağlık kavramları sözlüğü ve bilgi tabanlı görüntü analizi kullanan anlamsal indeksleme ile birleştirilmiş bir metoda dayanır. Bu sistem, radyoloji raporlarının doğal dil işlemesini ve DICOM başlık bilgisini, çalışmadan görüntüler seçmek için bir araya getirir. Yazarlar, görüntüleri bölmek için aynı zamanda bazı bilgi tabanlı görüntü işlemenin entegrasyonunu da önermektedirler.
3. Serbest metin dokümanlarını aramak için N-gram metodunun uzantısına dayanan, soyut manada görüntü içeriğini anlatan, global imzanın hesaplandığı CANDID sistemi, görüntü indeksleme için kullanılıyor. Bu sistem, göğüs CT görüntülerine erişmek için değerlendirilmektedir ve doku özelliklerini esas alır.
4. ASSERT sistemi, ROI’yi (hastalık taşıyan bölge) tanımlamak için bir doktora ihtiyaç duyar. Görüntü, ROI için hesaplanmış özelliklerle indekslenmiştir. Sistem, şu anda yüksek çözünürlüklü CT akciğer görüntüleri üzerinde klinik olarak değerlendirilmektedir.
5. Sorgu görüntüsüyle en iyi uyumu sağlayan görüntüyü, otomatik olarak seçmek için metin bilgisiyle, üç boyutlu yerleşimle ve özellik çıkarımı ile birleştirilen,  nörolojik görüntüler için olan içerik-tabanlı görüntü erişim sistemi, patoloji (felç, kanama, ve tümör) içeren görüntülerle değerlendirilmektedir. Kullanıcıların, görüntü arama alanını daraltmak için sorgu görüntüsü ile ilgili metin verisi girmesi gerekmektedir.
6. Görüntü tabanlı veritabanı (IRDB) sistemi, temel öğe analizine dayanan ve MR beyin görüntülerinin erişimine göre değerlendirilmiş olan tıbbi görüntü indekslemeyi kapsar. Bu ilk çalışma, yöntemi incelemek için genişletilmiş ve performansı nicelik açısından değerlendirilmiştir.
7. Son çalışma, patoloji görüntülerinin çok çözünürlüklü alan tabanlı araması için genel içerik-tabanlı görüntü erişim algoritmasının (SIMPLICITY) genişletilmesini ele almaktadır.
8. Farklı görüntü eşleştirme algoritmalarına ev sahipliği için altyapı sağlayan PACS ortamına entegre edilen içerik-tabanlı erişim sistemi de son zamanlarda tanımlanmıştır.

Bu gelişmeler, içerik-tabanlı tıbbi görüntü indeksleme ve erişiminde öncülük eden çabalardır. Yukarıda, içerik-tabanlı görüntü erişimi için özetlenen metodolojiler özellik çıkarımına dayanır, özelliklerin detayları ise uygulamaya bağlıdır. Kullanıcı etkileşiminin boyutu, kapsamlıdan en az kapsamlıya kadar değişir ve görüntü bölmenin zor olan tarafının üstesinden gelmek için gereklidir. SIMPLICITY, wavelet (dalgacık) tabanlı doku özellikleri kullanır ve görüntüyü yaklaşık olarak bölerek görüntü alt bölgelerini eşleştirir. Yan et al. tarafından tanımlanan bu algoritma, beyin simetrisine dayanır ve özellikler, yarısı çıkartılmış beyinler için hesaplanır. Buna karşın, bu tekniğin diğer vücut bölgelerinde kullanılabilirliği kolay değildir. Öz görüntü metodolojisinin kullanımı, görüntü erişiminin kesinliğinin arttırılmasını gerektiren görüntü önişleme adımlarına odaklanarak incelenmiştir. Ayrıca, bu metodoloji, beynin içindeki yapıları tanımlamak için de kullanılmıştır. Bu yöntem, beyin görüntülerinden oluşan bir veritabanı üzerinde doğrulanmış olsa da kavramsal olarak diğer organlar için de kullanılabilir.

İçerik-tabanlı Görüntü Erişimi’nde Öz Görüntü Metodolojisi

Alıştırma görüntülerinin olduğu küme, {xk} vektörleri olarak tanımlanmıştır ve m=Σ{x} ise C = Σ{(x − m)(x − m)T} ortak değişken matrisini oluşturmak için kullanılmıştır. vn ve λn’i sırasıyla C’nin öz vektörleri ve öz değerleri olarak tanımlayalım ve bu durumda ortak değişken matrisi C = Σnλn vn vn T olarak açıklanabilir. En büyük öz değerlere sahip öz vektörler bir çok bilgi içerir, bir anlamda prototip görüntüler olarak düşünülebilirler. Kümedeki her görüntü, sonradan xk ≈ Σpcp vp olan öz vektörlerin doğrusal kombinasyonuna yaklaştırılabilir, buradaki cp katsayısı, her birinin farklı k sınıflarına atandığı xk görüntüsü için özellik açıklamasıdır. Yeni bir sorgu görüntüsü olan qi, benzer şekilde özuzaya yöneltilmiştir ve cq katsayıları hesaplanmıştır. Sorgu görüntüsünü en iyi tanımlayan sınıf, alıştırma kümesindeki k sınıfları için p = {1,2,…,k} olduğunda, cq ve cp kaysayılarının Öklid uzaklığının karşılaştırılmasına göre belirlenir. Böylece sorgu görüntüsü, alıştırma kümesi sınıfına atanarak sonuçlanır ya da yeni bir sınıf oluşturur. Erişimin kesinliğini arttırmak amacıyla, ortak değişken matrisini (C  =  Σ{log(x/m)log(x/m)T} gibi) oluşturmak için kullanılan şartlardaki değişimlerin yanı sıra, birçok otomatik önişleme stratejisi de incelenmiştir. Farklı yöntemlerle elde edilen görüntüler arasındaki yoğunluk farklılıklarına olan duyarlılığı azaltmak için görüntü oranları incelenmiştir. Görüntü oran yöntemi, günlük indeks olarak anılırken, görüntü farklarından oluşan ortak değişken matrisi, çıkarma indeks yöntemi olarak anılmaktadır.

Alıştırma görüntü kümesi, tek bir MR serisinden elde edilen ardışık 100 dilimden oluşturulmuştur (bkz. ŞEKİL 4). Farklı boyutsal seviyelerdeki hastalardan alınan 100 görüntü, alıştırma kümesinden daha çok sorgu görüntüsüne benzeyen görüntü çekmek amacıyla, sorgu görüntüsü olarak kullanılmıştır. Sorgu görüntüleri, tümörü olan ve organları çıkarılmış hastaları dahil edecek şekilde seçilmiştir. Bir uzman, doğru eşleşmeden alınan dilimin dilim sapmalarını sınıflandırarak performansı değerlendirmiştir (2mm’lik sapma, alıştırma kümesinden alınan dilimin, doğru eşleşme diliminden 2 mm farklı bir yere hareket ettiği anlamına gelmektedir).

ŞEKİL 5, çeşitli ön işleme ve erişim indeks şemaları için kullanılan erişim profilini özetlemektedir. Erişim kesinliği, hem 3-boyutlu alanda görüntü uyumu, hem de yoğunluk standartlaştırılması açısından görüntü standartlaştırılması ile ilişkilidir (üç boyutlu hizalamanın olduğu 3’ten 5’e kadar olan Serilerin üzerine, tahminen 2-boyutlu hizalama kullanmış olan Seri 1 ve Seri 2’nin erişim performansını karşılaştırın). Görüntü yoğunluklarına olan duyarlılık, günlük indeksi uygulanarak azaltılmıştır (Seri 4 ve Seri 5 aynı performansa sahiptir). Bu ön çalışma, tam bir eşleşmenin gerçekleşmesi için hem alıştırma kümesi hem de sorgu görüntüleri için uygulanan bölge ve yoğunluk standartlaştırması için gerçekleştirilen önişleme adımlarının dahil edilmesinin önemini vurgulamaktadır.

Yapılandırılmış Metin Verisi

Birçok araştırmacı, kanıta dayalı tıbbi pratik ve araştırmayı kolaylaştırmak için metni ve görüntüleme verisini yapılandırmaya duyulan ihtiyaca dikkat çekmiştir. Tıp bilişiminde, klinik hikayelerden, ameliyat raporlarından ve radyoloji raporlarından alınan paralel metin bilgisinin, görüntü verisine uygun içerik sağlamak için önemli olduğunun anlaşılması gerekmektedir. Örnek verilecek olursa; bir çalışmanın ilgili görüntülerinin seçilmesi, (GÖRÜNTÜ ÇALIŞMA ÖZET’ine bakınız) radyoloji raporlarının doğal dil işlemesi ile elde edilmiş olan yapılandırılmış verinin etiketlenmiş atlasların hasta görüntü verisine otomatik eşleştirmesi ile entagrasyonuna ihtiyaç duyar. Metin bilgisi, Yan vb. ve Lowe vb.’nin içerik-tabanlı tıbbi görüntü erişim algoritmalarının içine de eklenmiştir.

ŞEKİL 4. Alıştırma kümesinden alınan görüntülerin alt kümesi (solda) ve bu alıştırma kümesi için en önce gelen 16 öz görüntü (sağda).

Şekil 5. Görüntülerin görüntü erişim kesinliği şu şekildedir: 1’den 4’e kadar olan

Seriler çıkarma indeksi kullanır. Seri 1, 2-boyutlu hizalama yapılmış, histogram açışından eşitlenmiştir; seri 2, 2-boyutlu hizalama yapılmış, histogram açısından eşitlenmiş, Gaussian filtresi uygulanmıştır; seri 3, 3-boyutlu kaydedilmiş, orijinal yoğunluklara sahiptir; seri 4, 3-boyutlu kaydedilmiş, histogram açısından eşitlenmiştir; seri 5, 3-boyutlu kaydedilmiş, orijinal yoğunluklara sahip, kayıt indeksi vardır.

Karar desteği ve tıbbi kaydın sunumunu düzenlemeye ve geliştirmeye yardım etmek için, yapılandırılmış raporlamanın olası yararlarını gösteren birçok çalışma yapılmıştır. Sadece yapılandırılmış veri, günümüzde bilgisayar biliminin bir alanından geliştirilen gelişmiş boyutsal, zamansal ve evrimsel veritabanı modelleme tekniklerinden etkilenir. Metinsel veriyi yapılandırmak için iki temel yaklaşım vardır: Geleneksel yapılandırılmış veri girişi ve doğal dil işleme teknikleri.

Geleneksel Yapılandırılmış Veri Girişi

Geleneksel yapılandırılmış veri girişi (SDE), kullanıcıyı, formlar, taslaklar ve/veya makrolar kullanarak sınırlı denetimli sözlükten açıklamalar yazmaya zorlar. Birçok sistem geliştirilmiştir: radyoloji için işaretleyici, ilerleme raporları için pen-ivory sistemi ve gastrointestinal endoskopi için raporlama sistemi. Çeşitli kullanıcı arayüzü tasarımları (sayfa, devamlı mı sayfa-kaydırmalı mı; palet, sabit mi dinamik değiştiricili mi; ve arama sonuçları, kısmi listeli mi tam listeli mi) ve girdi araçları (elektronik kalem ve sayısallaştırma tableti) değerlendirilmiştir. Şekil tabanlı yapılandırılmış raporlamanın olumlu yönleri, tutarlı kapsam, karar desteği ve uyumdan emin olmayı kapsar. Şekil tabanlı yapılandırılmış raporlama sistemlerinin yararlarına rağmen bu sistemler, yaygın şekilde benimsenmemiştir. Bazı engelli prototipler ve ticari ürünlerde rapor sapmaları, sınırlı ifade edilebilirlik, rapor kusurları, emek yoğunluğu, zaman alıcılık ve geleneksel iş akışı karmaşası bulunur.

Doğal Dil İşleme Yaklaşımı

Yapılandırılmış raporlamaya yönelik doğal dil işleme (NLP) yaklaşımı, doktorların istedikleri gibi rapor yazdırmalarına izin vermektedir. Bir bilgisayar programı, doktorların serbest-metin açıklamalarını otomatik olarak yorumlar ve bilgiyi bilgi yapılarının içine formüle eder. (örn., çerçeveler). NLP yaklaşımının en önemli avantajı, raporlama yapan doktora görünür olan bir veri yapılandırma gerçekleştirmesidir. Tıbbi doğal dil işleme problemi üzerinde çalışan sınırlı sayıda araştırma grubu bulunur; bu konunun tam bir özeti Referans 65’te bulunabilir. Şimdiye kadar, birçok tıbbi doğal dil işleme, sözdizimsel ve anlamsal gramerlerin birleştirilmesine dayanan sembolik metodlar kullanılarak uygulanmıştır. Bu sistemlerin açıklanmış doğruluğu, incelenen alanlar içinde  anlamlandırılabilir olmuştur. Ancak bu sistemlerin yeni tıbbi alanlardaki başarısı ve uyumluluğu tam anlamıyla, henüz incelenmektedir. Birçok klinik öncesi değerlendirme olduğu halde, NLP sistemleri klinik ortamlara seyrek olarak yerleştirilir. MedLEE sistemi, bugün belki de en çok uygulanan ve en kapsamlı tıbbi doğal dil işleme sistemidir ve 1995’ten beri düzenli olarak Kolombiya-Presbiteryan Tıbbi Merkezi’ndeki radyoloji raporlarına rutin olarak uygulanmaktadır. MedLEE bağımsız olarak değerlendirilmiş ve bazı klinik tanıma görevlerinin pratik kullanımı için etkili bulunmuştur.

Ortak referans çözünürlüğü, sözcük özelliklerinin dinamik değişimi, var olan elektronik tıbbi veri sözlüklerinin entegrasyonu, birleşik listelerin ve parantez içindeki deyimlerin gelişmiş kullanımı, tamamen sözdizimsel ayrıştırma, anlamsal yorumlama, bilinmeyen sözcüklerin kullanımı ve sistem çıktısını açıklayıcı kuralsal sunum ile eşleştirme gibi tıbbi doğal dil işleme alanındaki birçok problem devam etmektedir. İstatistiki doğal dil işleyiciler, sembolik yöntemlerdeki temel eksiklikler nedeniyle, günümüzde daha çok dikkat çekmektedir. İlk olarak, birinin, dili yalnızca kural-tabanlı bir sistem kullanarak modelleme başarı olasılığı olmayan bir yöntemdir, çünkü kurallar hiçbir zaman kapsamlı olmayacaktır ve çoğu kural ne kesin ne de bağımsız değildir (çoklu kurallar kendi aralarında zayıf etkileşime sahiptir). İkincisi, ortaya çıkan belirsizliği azaltırken kural kapsamını arttırma amacı, esasen sembolik NLP sistemleriyle uyuşmaz. Çizimleri belirsizleştirmek için gramer kapsamını genişletmek, sık sık, planlanmamış inceleme sayısının artışını beraberinde getirir. Üçüncü olarak, sembolik sistemlerde kural tabanı yöntemini yönetmek zaman alıcı ve zordur. Genelde, kural-tabanlı sistemler iyi şekilde ölçeklendirilmez. Son olarak ise, kural-tabanlı sistemler, daha önce görülmemiş modellerle ve dildeki değişikliklerle iyi bir uyum göstermez. Burada, radyoloji raporlarının geniş açıyla değerlendirildiği istatistiki doğal dil işleyicisi tanıtılmaktadır.

İstatistiki Doğal Dil İşleyicisi

Doğal dil işleyicisinin amacı, tıbbi raporun önemli bulgularını çıkarmaktır. İlk işi, bu raporlardan çıkarmak için bilginin türünü belirlemektir. Hastanın durumunu nitelendirmek için mümkün olduğunca çok detay çıkarılmıştır.

Örnek 1 [Örn-1] Beyin tümörü/ödemi olan bir hastanın raporundan örnek bir parçayı gösterir.

[Örn-1] FLAIR’de ve T2 ağırlıklı görüntülerde, sağ ön çeperde ve ön çeperde beyaz madde içeren etrafı kaplamış ödem işaretlenmiştir. Bu yaklaşım, basit mantıksal ilgi ilişkisini tanımlamak ve herbir ilişki için ayrı doku eşleştiricisi geliştirmek için var olmuştur. Mantıksal bir ilişki, bir dayanaktan ve bir ya da daha fazla değişkenin düzenlenmiş listesinden oluşur. Bu dayanak, değişkenler arasındaki ilişkinin tipini gösterir. Birçok durumda, her mantıksal ilişki üç değişkenden oluşur: bir başlık, bir ilişki ve bir değer. Başlık, değer tarafından değiştirilen bir kavramdır. Genellikle ilişki için EQUALS’un varsayılan değeri kullanılır. Örneğin, [Örn-1]’de bulunan mantıksal ilişkiler TABLO 1’de listelenmiştir. Alandaki çalışmalarda göğüse ait radyoloji alanında 120 mantıksal ilişki tanımlanmıştır.

NLP sisteminin mimarisi, beş etkileşimli modül içerir.

1. Yapısal analizci, bir tıbbi raporu bağımsız bölümlere ve cümlelere ayrıştırır.
2. Anlamsal analizci, anlamsal ve sözdizimsel etiketleri cümledeki her bir kelimeye veya kelime grubuna atar. Şu anda, sözlüğün içinde 250 anlamsal etiket ve 12 sözdizimsel kategori vardır.
3. Ayrıştırıcı, kelime-kelime bağımlılık ağacı üretmek için istatistiki yöntemler kullanır. Bağımlılık ağacı, bir cümlenin yapısını cümlenin kelimelerindeki ikili sistem başlık düzenleyici ilişkisine (bağımlılık olarak da bilinir) göre belirler. Ayrıştırıcı, tüm başlık düzenleyici bağlantılarının genel sonuç olasılığını en üst düzeye çıkaran ağaç konfigürasyonunu belirlemek için istatistiki yöntemler kullanır.
4. Anlamsal yorumlayıcı, TABLO 1’de gösterildiği gibi mantıksal ilişkiler kümesi oluşturarak ayrıştırıcı bağlantılarının anlamsal içeriğini sağlar.
5. Çerçeve yapıcı, bütün mantıksal ilişkileri, yapılandırılmış çerçeveler içinde toplar. Herbir çerçeve, seçilmiş özelliklerin açıklamalarıyla birlikte belirli bir konu (örn. kütle) hakkında bilgi sunar.

Metin Verisini Standartlaştırma

Serbest metnin yapılandırılmasına ek olarak, yapılandırılmış terimlerin, standartlaştırılmış terminolojiyle eşleştirilebilmesi de önemlidir. Birçok çalışma, standart terminolojilerin (UMLS ve SNOMED-RT) kavram kapsamını, romatizmal hastalık yönetiminde sağlık durumu değerlendirmesi, klinik radyoloji, tıbbi prosedürler, klinik hemşireliği dili ve klinik problem listesinin kodlanması gibi tıp ile ilgili çeşitli alanlarda değerlendirmiştir. Bu değerlendirmelerin genel sonucu, belirli terminolojiler belli alanlara daha çok uyuyormuş gibi görünse de her iki terminolojinin kavram içeriğinin, incelenen tıbbi alanların herhangi birinde tam olmadığıdır. Bu değerlendirmelerde, kavramların standart terminolojilerle eşleştirilmesi ya bir uzman tarafından el ile ya da otomatik çalışan indeksleme araçlarıyla gerçekleştirilmiştir. Literatürde ileri sürülen otomatik yöntemler, tam terim eşleşmesini içeren nispeten basit tekniklerle anlamsal uzaklık ölçülerinin birleştirilmesi, trigram indeksleme, vektör alanları ve deneye dayalı erişim gibi daha karmaşık teknikler arasında değişiyor.

TABLO 1. Mantıksal ilişkiler örnek olarak [Örn-1

Standart sunumla tıbbi raporlardaki kavramların SNOMEDIII gibi otomatik eşleştirme incelenmiştir. İlk uygulama, NLP tarafından, göğse ait radyoloji raporlarından çıkarılan kavramların otomatik eşleştirilmesini değerlendirmiştir. Değerlendirme, otomatik eşleştirmenin, terimlerin 87%’si için doğru olduğunu göstermiştir(toplamda 700 terim değerlendirilmiştir). Terimlerin 12% kadarı SNOMED 3.5’un içinde bulunmuyordu (değerlendirme zamanında var olan versiyon); bu terimler aslında radyolojiye özel kavramlardı.

No related posts.

Benzer yazı sizi Yet Another Related Posts Eklentisini kullanarak getirdi.

Medikal Görüntü İşleme

American Medical Informatics Association dergisinin 2000 yılındaki  yayınında  baş makalede “The cornerstones of medical informatics”, tıp bilişiminin dört aşamasından  biri olan Sağlık Hizmetleri hakkında, yeni bir bilgi yönetim grubunun gelişim temelleri anlatıldı. Bu dört ana unsur, tıp bilişiminin gelişimi için önemli olan altyapıya odaklanır ve geleneksel veri işleme ve bilgi sistemlerini genişletir. Makaleden alıntı yapılarak bu aşamalar aşağıdaki gibi açıklanabilir. (sıraları değiştirilmiştir) :

1. Verinin elde edilmesi ve sunulması için yöntemlerin geliştirilmesi ile aşırı yüklenme engellenebilir;
2. Veriyi ve bilgiyi resmetmek için yapılar üreterek karmaşık ilişkiler görselleştirilebilir;
3. Parçaların toplamından daha fazlasını elde etmek için çeşitli kaynaklardan alınan bilginin entegrasyonu ve bilginin iş süreçlerine entegrasyonu ile en yüksek verim düzeyinde harekete geçilebilir;
4. İnsan, süreç ve bilgi teknolojileri arasındaki değişimi yöneterek bilginin kullanımı optimize edilebilir.

Medikal görüntüleme bilişiminin bilişim konularına ek olarak görüntü saklama ve iletişim sistemleri (PACS), görüntü işleme ve analiz uygulamalarıyla ilgili alanları da kapsayan geniş bir tanımı vardır. Bu alanlardan her biri çok geniştir, mesela; PACS ağ oluşturma, görüntü arşivleme ve gösterme, görüntü sıkıştırma ve görselleştirme ile ilgili konuları kapsar. PACS şu anda 15 sene ya da daha fazla süren araştırma ve geliştirmeye dayanan oldukça olgun bir teknolojidir. UCLA Radyolojik Bilimler Bölümü görselleştirme, sıkıştırma ve ağ oluşturma konularındaki yenilikleriyle bu alanda öncüdür. Bununla birlikte, bilişim bakışı açısından PACS’in, geleneksel veri işleme ve bilgi sistemleri alanına ait olduğu düşünülebilir ( Bu benim aslında her zaman ifade ettiğimle örtüşüyor, PACS gün geçtikçe standard HBYS benzeri otomasyona dönüşüyor bu da benim gibiler için zevksizleştiriyor:), o yüzden her zaman şirketteki arkadaşlara aynı şeyi söylüyorum PACS bizim nihai amacımız değil ana amacımıza giden yolda basit bir araçtır.). Medikal görüntü işleme ve analizi birçok araştırma alanı ile geniş bir konudur. Medikal görüntüleme alanına uygulanabilecek evrensel bir görüntü işleme çözümü/yaklaşımı olmadığı için medikal görüntü işleme ile ilgili birçok farklı yapıya başvurulabilir. Bu arada, PACS alanlarından görüntü işleme ve görüntüleme bilişiminin birlikte çalıştığını da vurgulamak iyi olur; PACS ve görüntü işlemedeki gelişmelerin görüntü bilişimi üzerinde etkisi vardır. Medikal görüntüleme bilişimi, başlangıçta anlatılan dört aşamanın  altyapısı sayesinde gelişir. Görüntü veritabanlarındaki görüntü çalışması özetlenmesini, standartlaştırılmasını ve dolaşımını kapsayan görüntü bilgi yönetimi ile ilgili konulara ağırlık verilmektedir. Görüntüler ve görüntüleme çalışmaları klinik bir ortamda yalıtılmış olarak ele alınmaz ve ilgili yazılı bilgi, görüntüleme bilişimi altyapısı için önemlidir. Bu yazı, radyoloji raporlarına özel olarak dikkat çekerken serbest metin verisinin yapısallaştırılmasını ve standartlaştırılmasını, görüntüleme kaynaklarını içeren farklı veri kaynaklarının entegrasyonunu ve son olarak entegre edilmiş görüntünün ve ilgili verinin kullanıcıya özel görselleştirilmesini de kapsıyor. Bu yazı yukarıda bahsedilen son aşama  ile ilgili konulara değinmiyor.

Aşama 1 : Verinin elde edilmesi ve sunulması için yöntemlerin geliştirilmesi ile aşırı yüklenme engellenebilir

İlgili verinin sunumu bilginin aşırı yüklenmesini engellemek için gereklidir; bu  temel verinin etkin bir şekilde indekslenmesini gerektirir. Görüntü tarafında ise, bu aşama görüntü çalışmalarının özetlenmesi (yapı) ve standartlaştırılması ve içerik odaklı görüntü elde edilmesinin sağlanması için yöntemler geliştirilmesini gerektirir. Metin verisi mevcut durumda serbest metin biçiminde fazlasıyla bulunur; bu aşama serbest metnin yapısallaştırılması ve standartlaştırılmasını gerektirir. Bu alanlardaki araştırmalar şu alt başlıkları işaret etmektedir:

Görüntü Çalışmasının Özetlenmesi

Görüntüleme çalışmalarının büyük olması ve uzmanların anlamsal olarak yorumlaması gerekmesinden dolayı altyapı, aşırı yükleme olmaksızın verinin elde edilmesi ve sunumunu desteklemek için özellikle tıp görüntüleri için uygundur. Tıbbi görüntüleme; özellikle nörolojik ya da onkolojik koşullardaki hastaların sunum ve klinik bulgularının doğru şekilde belgelenmesi için hakim bir araç olmaya başlamaktadır. Bu durumda, veri görüntülemenin etkili yönetimi ve ilgili hasta bilgisi en önemli gereksinimlerdir. Tıbbi metin verisinin aksine, görüntülenen veri ek olarak farklı yönetim sorunu ortaya çıkarır (Veri kümelerinin büyüklüğü gibi); bu problemler kronik durumlardan dolayı (beyin tümörü ve gelişim gecikmesi gibi) devamlı sabit miktarda görüntüleme alınan hastalar için daha fazladır. Görüntüleme çalışmalarının içerikleri akıllıca yapılandırılmadığı ve düzenlenmediği sürece, kullanımları günümüzdeki çevre ve şirketlerden başka , tüm hekimlerin günlük kullanımında  (ilk yardım, nörologlar ve psikiyatristler) aksayacaktır. Büyük görüntüleme çalışmalarını az miktardaki görüntüye indirgeme yeteneği, kullanıcılara verileri etkin şekilde gösterme çabasının ilk adımıdır. ŞEKİL 1’de tıbbi kayıt ile görüntü birleşimindeki görüntü çalışmasının özetlenmesinin olası sonuçlarına, öğretici dosyaların otomatik oluşturulmasına, büyük sıkıştırma oranlarıyla kliniksel sıkıştırmaya, geçmiş görüntü verisinin görüntü ön işleme ve dijital kütüphane uygulamalarına dikkat çekilmektedir.

Gerçi günümüzde uygun görüntü özetlenmesinin gerekliliği belirtilmiş olsa dahi büyük ve karmaşık görüntü veri kümelerinin,  uzmanlar ve ilk yardım hekimlerine görüntü dağıtım gereksiniminin elde edilmesine öncülük eden görüntü teknolojisinde gelişme olmuştur. Bu yüzden, görüntü özetlenmesini gerçekleştirmek için değiştirilebilen veya yerini koruyan birkaç sistem vardır. Birçok ticari tanısal iş istasyonu, radyolog ve diğer hekimlerin bir çalışmadan el ile kilit görüntüler seçmesine izin veren özellikler taşımaktadır. El ile yapılan her işlemde olduğu gibi, bu eylem, hekimlerin iş akışını etkiler ve zaman alıcıdır. Görüntü ön işlemedeki yeni gelişmeler görüntü çalışmalarını almak için tıbbi / radyolojik bilgi ve yöntemler  sağlar, fakat bu gelişmeler görüntü çalışmasındaki anahtar görüntülerin seçilmesinde yaşanan problemi çözmez.

Geniş bir görüntü çeşitliliği üzerinde doğru çalışan bir otomatik bölme / sınıflandırma algoritması olsaydı, uygun görüntü tanımlama basit bir süreç olabilirdi; fakat böyle bir algoritma henüz geliştirilmemiştir. Birçok grup, bilgi tabanlı yaklaşım önermiştir, bu yaklaşım; nesne merkezli hiyerarşik planlama kullanarak kilit bölgeleri devre dışı bırakmakta ve bu yöntemle görüntü analizini kişiselleştirebilmektedir. Bu yaklaşım da sürece rehberlik edilebilmesi için uzmanın girdisini gerektirdiğinden manüel kalmaktadır. Görüntüleme bilişimi ve görüntü işleme literatüründeki bir araştırma; uygun görüntüleri (anormallik içeren görüntü dilimleri) yerleştirmek için değiştirilme olasılığı bulunan bir araştırmayı işaret eder. Bu araştırmada, araştırmacılar beyin simetri düzlemini belirlemiş ve çıkarılan “yarı-beyin”den alınan özellikleri, olası anormal dilimlerin yerini otomatik olarak belirlemek için kullanmıştır. Bu araştırmada görüntüleri sınıflandırma yeteneği açıkça gösterilmesine karşın, bu belirli yöntemin tam bir değerlendirilmesi henüz rapor haline getirilmemiştir.

Uygun Görüntü Seçimi için Radyoloji Raporu Entegrasyonu

Beyin MR çalışmaları hakkındaki belirli bir uygulama ile görüntü çalışmaları özetlemesi için yeni bir yöntem geliştirilmiştir. Bu yaklaşımla, serbest metinli radyoloji raporlarındaki uzman bilgisi ile hastanın görüntülerini etiketli beyin atlasına eşleştiren otomatikleştirilmiş kayıt algoritmasını birleştiriyor. Beyin atlası ile eşleştirme, çalışmadaki yapıların belirlenmesi sonucunu doğurur, öyle ki hasta görüntüleri etiketlenmiş sayılabilir. Doğal dil işlemcisi, uygun bulgular ve bunların yerlerinin belirlenmesini içeren ilgili metin raporlarından alınan yapılandırılmış bilgiyi çıkartır. Bu yapıları içeren dilimler, daha sonra atlas etiketli hastanın görüntülerinden tanımlanır. Bunun sonucunda; tüm çalışma esas alınarak uygun görüntülerin, tıpkı tüm çalışmaya ait veri grubunun anatomik etiketleri gibi, otomatik tanımlanması yapılır. Aynı zamanda, davranışsal bozukluklar gibi, sürekli standart biçimde yapılandırılmış işlevsel veri elde edilen klinik durumlar için, entegre olan ve yapılandırılmış biçimde elde edilen metin bilgisi inceliyoruz. Bu durum; taahhüt edilen mimaride geniş çeşitlilikte metin girdi biçiminin, yer alması için gerekli esnekliği arttırır.

Sürecin tamamını kapsayan mimari, ŞEKİL 2’de gösterilmiştir. Veri, biri metin verisi için diğeri görüntü verisi için olmak üzere iki kaynaktan işlenmiştir. Görüntü veri kaynağındaki ilk modül, araştırma belirleyicisi olarak adlandırılmıştır. Burada, hasta nüfus bilgilerindeki bilgi, görüntüleme yöntemi, anatomi, araştırma nedeni, görüntü geometrisi, ve elde edilme parametreleri, araştırmaların tıpta dijital görüntüleme ve iletişim (DICOM) başlıklarından elde edilmiştir. Bu bilgi, atlas ve görüntü bölme algoritmasının seçilmesi/ya da kişiselleştirilmesi için kullanılmaktadır (aşağıda). Atlas seçme modülü; hastanın yaşına, hastalık durumuna ve görüntüleme yöntemine göre uygun anatomik atlası seçer.

Eşleştirme seçici, eşleştirme algoritmasının seçiminden sorumludur. Bilginin tabanı, uzmanlar tarafından tanımlı kuralları içerir, bu kurallar, kayıt algoritması seçimi ve güncel görüntüleme araştırması için tanımlanan optimum işleme parametreleri ile ilgidir. Kurallar; kayıt algoritmalarının yayınlanmış geçerleme araştırmalarını temel almaktadır ya da tipik klinik araştırmalar üzerinde yapılan, çalışan kayıt deneyleri ile belirlenmiştir. Eşleştirme, daha sonra bir önceki modülde seçilen algoritmayı (ve parametreleri) kullanan, kontur üreten modülün içinde gerçekleştirilir. Eşleştirme algoritmasının çıktısı, hasta görüntü veri grubu ve atlas uzayı arasındaki üç boyutlu dönüşümü belirleyen bir matristir. Bu matris, atlas için tanımlanmış konturlardan hasta görüntülerindeki yapıların yerlerini tahmin etmekte kullanılır. Görüntü elde etme geometrisi her dizi için bilindiğinden, dönüşüm matriksi aynı zamanda araştırmanın tüm görüntü dizilerindeki uygun yapıların belirlenmesinde kullanılabilir.  Bu modül aynı zamanda radyoloji raporundan (metin işleme modüllerinden elde edilen) alınan bulguların yer bilgilerine ilişkin dilimleri tanımlar. Metin verisi (radyoloji raporu), yapılandırılmış kareler seti üreten doğal dil işleyici (NLP) modülünün içinde işlenir. Her kare, belirli bir bulgu için rapor edilmiş özellik tanımlamalarını içerir. Görüntü içerik çıkarımına ait bulguların ilk konumlarını bulmak için konum özelliği gerekir. Doğal dil işlemcisi metinden konum bilgisini çıkarır ve bu bilgiyi mantıklı ilişkiler grubu olarak ifade eder. NLP modülünün çıktısı, haritacı olarak bilinir ve çıkarılan terimlerin standartlaşmış SNOMED-RT ya da UMLS gibi terminolojik karşılıklarını bulur. Her uygun yapı için, görüntü parçalayıcı ve özellik çıkarıcı modüller sırasıyla, konturları düzelterek, özellikleri hesaplar. Bu son iki modülün uygun görüntü seçiminde kullanımı isteğe bağlıdır, fakat işlemin tamamlanması için bulunmaktadır.

Uygun beyin görüntülerini seçeceği vaat edilen bu mimarinin belirli bir uygulaması, on tane görüntüleme araştırması için geçerlenmiştir. ŞEKİL.3’te beyin atlası görüntüleri, hasta görüntüleri ve yeniden dilimlenen görüntüleri gösteren kullanıcı ara yüzünün ekran görüntüleri verilmiştir. Sol alt paneldeki tablo, NLP bulgularını temel alan, yapılandırılmış raporun sonuçlarını içermektedir; çizilen sıra bu yapılardan birinin yanal teriminin değişimiyle tanımlanan ventrikül olduğunu göstermektedir. Haritacı, bu anatomik açıklamanın beyin atlasında sunulan denk terim karşılıklarının bulunmasına yardım eder. Atlas yapılarının listesinde bu yapıya denk gelenler tanımlanmış ve sağ alt panelde gösterilmiştir. Radyoloji raporu yanal ventrikül dışında hiçbir detay belirlemediği için, haritacı, atlasın içinde yanal ventrikülü içeren yedi yapı bulmuştur. ŞEKİL.3 aynı zamanda atlasta ve hastanın orijinal ve dilimlenmiş görüntülerinde tanımlanan bu yapıyı göstermektedir. Bu uygulama Woods ve diğerlerinin üç boyutlu eşleştirme yazılımını kullanmıştır ve olasılıklara bağlı olarak etiketlenen beyin atlası, ortalaması alınmış yüksek çözünürlüklü taslaktan alınmıştır, bu taslak  dokuz kişiden alınan üç boyutlu hacim verisini (256×256 matris, T1-ağırlıklı, SPGR sırası) esas almaktadır. Dilimler, yapıların %98’inde uzman olan otomatik algoritma tarafından tanımlanmıştır. Bu sonuçlar; büyük tümörler  ve organ parçalarına sahip hastaların bile dahil edilmesi sonucu, yapının kendisini bölmektense, yalnızca belirli dilimlerin yerinin belirlenmesine  çalıştığımızı kanıtlar. Bu çalışmada, yapının tam olarak bölünmesi, kesinlikle 12-parametre affine dönüşümünü genişletmek için esnek deformasyon metotlarının kullanımını gerektirir. Modalitelerin düzlük hatasızlığı, öznel 3-noktalık ölçeğe göre değerlendirilmiştir ve şu dağılıma sahiptir: 83 % (iyi kaplama), 12 % (orta kaplama) ve 5% (zayıf kaplama)

No related posts.

Benzer yazı sizi Yet Another Related Posts Eklentisini kullanarak getirdi.

Düşük depolu, işlem gücü az ve düşük çözünürlükte gösterim yapabilen mobil/gömülü sistemlere medikal görüntü ulaştırmak zordur ancak, modern hastane ortamında hazır bir programlama için önemli bir iştir. Endüstride genel yaklaşım ve teknik literatür JPEG2000 sıkıştırma ve görüntü akışını kullanmaktadır. Görüntü sıkıştırmanın yanı sıra JPEG2000 görüntü akışını da destekler. Farklı boydaki görüntüler sıkıştırılmış görüntünün açılırken en az bozulma yaratacak kodakışından ayrıştırılır. Biz DICOM ağlarında JPEG2000 akış sağlayacak DICOM2000 sözdizimi geliştirdik. DICOM 2000, medikal görüntü alışverişi standardı olan DICOM’a JPEG2000’nin sıkıştırma ve akış gücünü verir. Kullanıcının donanımının işlem ve gösterme kabiliyetlerine uygun en iyi kalite medikal görüntüyü iletmeyi sağlar. Bu makalede DICOM2000 tabanlı PACS mimarisinde iletişim ile DICOM tabanlı PACS’lerde kullanılan yaygın mimaride iletişim karşılaştırılacaktır. Makalenin amacı doğrultusunda bu iletişim mimarileri kategorize edilip isimlendirilip anlatılmıştır. Sonunda, DICOM2000 tabanlı PACS, standart PACS’a göre avantajlarından bahsedilecektir.

Anahtar Kelimeler: PACS, DICOM, JPEG2000, Medikal Görüntü Akışı

1.GİRİŞ

Dijital medikal görüntülerin katılımı, medikal sistem toplam maliyeti düşürüp hastane verimliliğini arttırır. Fakat bazı dezavantajlar vardır. Dijital medikal görüntüler büyük boylu olma ve büyük depolama/ağ ihtiyacı eğilimindedir. Modern bir hastanenin yıllık eksiksiz bir medikal görüntü miktarı 10 terabyte’ı aşkındır. Ayrıca, Görüntü Arşivleme ve İletim Sistemleri Gigabitlerce depo alanına veya 10 Gigabitlerce bant genişliğine ihtiyaç duyar. Mesela, tipik bir dijital X-ray görüntüsü 2Kx2K gri ölçüm ile 12bpp gösterilir ki bu değer medikal görüntülerin 50 megabit civarında olacağını gösterir.Görüntü sıkıştırma medikal görüntünün boyutlarını azaltır ve depolama ve ağ gereksinimlerini rahatlatır. Bununla beraber, modern PACSler bir kaynağa ve çeşitli uygulamalara uygun, farklı güç, depo, iletişim, kapasitedeki cihazları(mobil, gömülü) destekleyen ve içeren hazır programlama ortamı sağlama eğilimindedir. Cihazların işlemci gücü, hafıza kapasitesi, gösterme kapasitesi sınırları ve mobil ağ bant genişliği sınırları nedeniyle bu cihazlar dijital madikal görüntüleri özgün boyutlarında işleyemez. Kaynak , görüntü akışını destekleyen ve ufak bozulma sağlayan sıkıştırma teknikleriyle (kayıplı veya kayıpsız ) sıkıştırılmış medikal görüntü olduğu zaman, PACS en yüksek verimliliğe ve en düşük gereksinimlere sahiptir. Görüntü akışı, görüntünün bir kısmını veya hepsini tasvir edebilmek için gerekli olan piksel verisinin belirli bir çözünürlükte ve kalitede saklanmış bir görüntü kod akışından çıkartılması ve kullanıcı tarafı uygulamaya ulaştırılması demektir.

Şekil 1 – JPEG2000 akışının görsellenmesi- kodakışından düşük çözünürlükteki görüntünün çıkartılması

Mesela, şekil 1’deki üç farklı kullanıcı cihazı bir kod akışından beslenmektedir. Sadece görüntüyü en iyi kalite ve çözünürlükte  gösterebilecek verilere ihtiyaç vardır. Düşük çözünürlük ve düşük kaliteli göstericilere rağmen  görüntünün bir parçasını orjinal çözünürlükte ve olası en iyi kalitede görmek mümkündür. Sadece JPEG2000 kod akışıyla bir kaç etkileşim gerekir. Görüntünün düşük çözünürlükteki versiyonu sadece bir önizlemedir. Kullanıcı daha sonra JPEG2000’den daha yüksek çözünürlükte  ayrıştırmak için görüntünün bir bölgesini işaretleyebilir. Süreç görüntüden ayrıştırılan bölge orjinal çözünürlüğe ulaşana kadar devam eder.  Tüm görüntüyü orginal çözünürlükte görmek mümkün olmasa da, görüntü üzerinde “kesitleme” yapmak olasıdır (kullanıcı görüntünün orjinal çözünürlükteki bağlı bölgeleri üstünden ilerleyebilir).

JPEG2000 sabit görüntü sıkıştırması için bir ISO/IEC standartıdır.  Diğer sıkıştırılması açılmış görüntüde en az uzaysal bozulma sağlayan sabit görüntü sıkıştırmalarına göre daha üstün bir sıkıştırma performansı sağlar.   Kayıpsız ve kayıplı sıkıştırma modlarını aynı süreç içerisinde sunar. JPEG2000 ilgi bölgesi kodlama ve görüntü akışı destekler. En az uzaysal bozulma ile farklı büyüklükteki görüntüler sunucu tarafında bir JPEG2000 kodakışı  tek yönlü ayrıştırılarak farklı kullanıcılara gönderilebilir. Ayrıştırılmış görüntünün kalitesi görüntü tarayıcısının oto-ölçek fonksiyonu ile elde edilmiş görüntünün kalitesinden çok daha iyidir. Ancak en az veri seti kullanılmıştır. JPEG2000 sıkıştırma PACS medikal görüntü arşivlerinin büyüklüğünü önemli ölçüde azaltır. JPEG2000 görüntü akışını kayıpsız kodlanmış görüntülerde bile kullanır.

JPEG, SPHIT ve çeşitli özel sıkıştırma teknikleri gibi medikalde kullanılan başka sabit görüntü sıkıştırma standartları vardır. JPEG2000 medikalde kullanılan diğer sıkıştırma tekniklerine karşı çeşitli avantajlara sahiptir. Sıkıştırılması açılmış görüntüde en az uzaysal bozulma sağlayan üstün sıkıştırma performansı sağlar, yüksek kalite görüntü akışına izin verir, ve Medikalde Dijital Görüntü ve Haberleşme  (DICOM) standartı tarafından kabul edilen bir standarttır.

DICOM, PACS’te çoğunlukla kullanılan haberleşme protokolüdür. DICOM standardı; DICOM ileti formatını, biyomedikal  görüntü ve  fotoğraf bilgisi için ileti değişiminde gereken protokolü ve dosya yapısını tanımlar. DICOM iletisi iki bölümden meydana gelir :

- İleti başlığı medikal hakkında açıklayıcı bilgiler içerir; görüntü, hasta, tıbbi çalışma vb.

- Görüntü verileri, yerli DICOM formatında olan ham ve sıkıştırılmamış medikal görüntülerin piksellerini içerir.

Ayrıca,  yerli DICOM formatı DICOM standardı için bir mekanizma tanımlar. Bu mekanizma diğer sıkıştırma ve imaj biçimlerinin sarmalanmasında görevlidir.  Şu anda, DICOM standardı uzunluk kodlamasını, kayıplı ve kayıpsız JPEG sıkıştırmasını, kayıpsız ve yakın kayıpsız JPEG-LS sıkıştırmasını, kayıplı ve kayıpsız JPEG2000 görüntü sıkıştırmasını destekler. Bu sıkıştırma standartları, JPEG2000 hariç, görüntü akışını destekler.

DICOM  standardı  JPEG2000 kodlamasını desteklemesine rağmen,  JPEG2000 in DICOM iletişim protokolünün üzerinden akışını desteklemez. Standart DICOM iletisinin görüntü akışını desteklemesi için genişletilmiş olması gerekir. DICOM standardı bilgi alışverişi için bir mekanizma tanımlar ve bu mekanizma standart tarafından öngörülmez ve böylelikle de standart DICOM iletisinde bulunmaz. DICOM2000 sözdizimi, JPEG2000’in DICOM iletişim protokolünün üzerinden akışı için DICOM standart iletisinin genişletilmiş halidir. Önerilen genişletme diğer DICOM uygulamaları için açıktır ki bu da mevcut PACS içine önerilen genişletme için daha kolay, net ve hızlı bir biçimde olanak sağlar. Önerilen sözdizimi kontrollü bir ortamda test edilmiş ve uygulanmıştır. DICOM ağları içinde hızlı medikal görüntü tarama etkinleştirmesiyle ve DICOM veri ve yüksek kaliteli, düşük çözünürlüklü medikal görüntülerin tanıtımı sınırlı ekran boyutlu cihazlarda iyi sonuçlar elde edilmiştir. Bu sonuçlar da rapor edilmiştir.

DICOM2000 tabanlı PACS mimarisinde, birçok olası mimariler de vardır. Bu mimarileri anlatacağız ve avantajlarını ve dezavantajlarını göstereceğiz. Ayrıca, teknik literatürde önerilen diğer çözümlerle ve JPEG2000 medikal görüntülerinin alışverişini destekleyen standart DICOM sözdizimi tabanlı PACS mimarileriyle de karşılaştıracağız. Genel olarak, DICOM tabanlı PACS mimarisinde JPEG2000 medikal görüntü değişimi için 3 tane kategori ve iletişim mimarisi tanımlayacağız : JPEG2000 destekli standart DICOM tabanlı PACS mimarisi, DICOM ve JPEG2000 tabanlı tescilli PACS mimarisi ve DICOM2000 tabanlı PACS mimarisi. İletişim mimarisinde referansları yollamada kolaylık sağlamak için benzersiz isimler atanmıştır. Rapor organizasyonu şöyledir : Bu bölümün geri kalanı DICOM2000 sözdizimi anket aramasının sonucunu hızlı verir;  bölüm 2 JPEG2000 destekli standart DICOM tabanlı PACS mimarisini tanımlar; bölüm 3 teknik literatürde önerilen görüntü akışı için çözümleri tanımlar; bölüm 4 DICOM2000 tabanlı PACS mimarisini tanımlar; bölüm 5 raporu sonlandırır.

1.1. DICOM2000 Syntax

Teknik literatürde önerilen çözümler, JPEG2000 akışında DICOM iletişim sistemine ek olarak harici bir iletişim sisteminin parçası dahilinde uygulanmıştır. DICOM2000 sözdizimiyle, JPEG2000 akışı DICOM iletişim protokolünde birleştirilmiştir. DICOM2000 sözdiziminin sorgu mekanizması JPEG2000 Alışveriş Protokolü (JPIP) nden sonra modellenmiştir. Standart DICOM iletisi JPIP sorgu mekanizmasını açık bir şekilde desteklemek için genişletilmiştir.

JPIP standardı  JPEG2000 aile standartlarının bir parçasıdır. Bu standart JPEG2000 içeriği ile etkileşim içindedir  ve JPEG2000 görüntü taramasını uzaktan kontrol etme kullanımında kullanılır. JPIP standardı sözdizimi bütününü tanımlar ve yöntemleri JPEG2000 içeriğini uzaktan taramada kullanılır. Çözünürlüğü, kaliteyi ve JPEG görüntüsünün istenilen bölgede olmasını istemek için JPIP kullanıcı tarafındaki uygulamaları mümkün kılar.

Şekil 2 – DICOM2000 yapı özellikleri örneği

DICOM2000 kullanıcı tarafındaki uygulamaları sağlayan DICOM2000 iletisi, (DICOM2000 sözdizimini destekleyen DICOM kullanıcıları) JPEG2000 medikal görüntülerle  etkileşimde olmak amacıyla 2 ek özellik daha içerir. İlk özellik, JPIP İstek Dizisi adlı, DICOM kullanıcı isteğiyle JPIP İstek Dizisi olarak biçimlendirilmiştir. İkinci özellik, JPIP Yanıt Dizisi adlı, JPIP cevabı olarak yanıtlanan JPEG2000 görüntü formatı için verilen DICOM2000 sunucu yanıtıdır.

DICOM2000 özelliklerinden oluşan  her DICOM özelliği, standartta tanımlanmış birçok özellikten meydana gelir. Özellik tanımlayıcılarını içeren 4 tane alan vardır (4 bit uzunlukta), veri türü (2 bit uzunlukta), büyüklük (2 bit uzunlukta) ve değer (değişken uzunluğu , maksimum bit uzunluğunun 216 olduğu alan). DICOM2000 değeri alanı öznitelikleri JPIP İstek/Yanıt Dizisi olarak biçimlendirilmiş parametre dizisini içerir. JPIP isteği bir dizi isim = değer çiftinden oluşan işaretlerden meydana gelir. JPIP işaretleri : fsiz, rsiz, roff. Bu işaretler çözünürlüğü, bölge büyüklüğünü  ve istenilen medikal görüntünün bölge uzunluğunu tanımlamada kullanılır. DICOM2000 özellikleri, DICOM2000 sözdizimini çalıştırmayan diğer tüm DICOM uygulamaları için açıktır. Tanınmayan özelliklerin çözümlenmemesine rağmen, DICOM iletisinin geri kalanı hala okunabilir ve yorumlanabilir.

DICOM sözdizimi hakkında detaylı bilgi bulabilirsiniz.

2. STANDART DICOM TABANLI VE JPEG2000 DESTEKLİ PACS

İlk bölümde JPEG2000 standardından bahsedildiği gibi DICOM iletisi tüm JPEG2000 kod akışını sarmalar.  DICOM, JPEG2000’in dosya formatlarının sarmalanmasını desteklemez. DICOM iletisinde, piksel verisi  sıkıştırılmamış yerli DICOM görüntü formatında ilgili JPEG2000 kod akışıyla yer  değiştirir. DICOM iletisinde tanımlanan görüntü piksellerinin tüm özellikleri, sıkıştırılmış medikal görüntüdeki gerçek değerleri temsil eder.

JPEG2000 kod akışının kapsüllenmesi, DICOM iletisi ile JPEG2000 arasında görüntü aktarımını sağlar. Bağlantılı olan DICOM uygulamaları JPEG2000 medikal görüntülerin aktarımını kayıplı yada kayıpsız olarak destekleyip desteklemese de kabul etmek zorundadır.

Şekil 3 – JPEG2000 de bilgi alışverişi için standart DICOM iletişimi

JPEG2000 de bilgi alışverişi için standart DICOM iletişimi birçok yolla uygulanabilir. Bu uygulamaların arasındaki en temel fark, DICOM sunucu içi uygulamasının JPEG2000 sıkıştırmasını destekleyip desteklemediğidir. Şekil 4’te tanımlanan JPEG2000 iki kat depo mimarisi, JPEG2000 sıkıştırmasını desteklemez. Bu yüzden, yerli DICOM formatında ve JPEG2000 formatında medikal görüntüler depolanmalıdır.  Bu depolama işlemi gereklidir, çünkü; bütün DICOM uygulamaları yerli DICOM görüntü formatındaki medikal görüntülerin aktarımını desteklemek zorundadır. DICOM kullanıcı isteği doğrultusunda, medikal görüntünün DICOM sunucusu da  yerli DICOM formatında veya JPEG2000 formatında uyarlamasına hizmet edecektir. Ayrıca,  kullanıcı uygulamaları sunucuda yeni görüntüler depolandığında medikal görüntünün her iki uyarlamasını da sağlamak zorundadır. Bu yaklaşım sadece, medikal görüntü arşivini azaltmak yerine artırır, kullanıcı uygulamalarının karmaşıklığını artırır ve yerine getirilmesi büyük ölçüde olasısızdır. Standart DICOM JPEG2000 iki kat depo mimarisinin başka bir sakıncası, yerli DICOM formatındaki eski görüntülerin, JPEG2000 medikal görüntülerini isteyen DICOM  kullanıcıları için hizmet verememesidir.

Şekil 4 – Standart DICOM JPEG2000 İki Kat Depo Mimarisi —DICOM tabanlı JPEG2000 destekli ikiye ayrılmış medikal görüntü deposu içeren PACS : yerli DICOM formatındaki ve JPEG2000 formatındaki görüntüler için.

Eğer DICOM sunucu uygulaması JPEG2000 sıkıştırmasını desteklerse, JPEG2000 formatında sadece medikal görüntüler depolanmalıdır. Böylece medikal görüntü arşivi azalır. Standart DICOM JPEG2000 Tek Depo Mimarisi Şekil 5 te tanımlanmıştır. DICOM kullanıcı uygulaması, yerli DICOM formatında medikal görüntü istediği zaman, JPEG2000 görüntü sıkıştırılması çözülür, yerli DICOM formatının koduna dönüştürülür ve DICOM kullanıcısına gönderilir. Eğer DICOM kullanıcısı JPEG2000 formatında medikal görüntü isterse, DICOM iletisinde sarmalanır ve kullanıcıya gönderilir.

JPEG2000 medikal görüntüleri sıradan bir veritabanı sisteminin içinde ya da JPIP sunucusunda depolanabilir (Şekil 9’un altında belirtildiği gibi). JPIP tabanlı PACS sunucusu uygulaması, bu kısımdan sonra tanımlanacak olan JPEG2000 medikal görüntü değiş tokuşu için ekstra yolları destekler.  Standart DICOM JPEG2000 Tek Depo Mimarisi için eski DICOM görüntü arşivlerini JPEG2000 görüntü aşivlerine dönüştürmek gereklidir. Bu sayede DICOM  kullanıcıları JPEG2000 formatındaki eski medikal görüntüleri isteyebilir.

Şekil 5–Standart DICOM JPEG2000 Tek Depo Mimarisi–PACS mimarisi, DICOM JPEG2000 aktarım sözdizimi için herhangi bir medikal görüntü arşivi içeren JPEG2000 formatında görüntü ve JPEG2000 sıkıştırması için modül

JPEG2000 medikal görüntülerinin sarmalanması yerli DICOM göre formatına göre ağ bant gereksinimlerini azaltmasına rağmen,  JPEG2000 akışını sağlamaz. Kullanıcı cihazı bunu desteklemese bile, tüm JPEG2000 kod akışını göndermek hala gereklidir. Medikal görüntü çözünürlüğü, kullanıcı cihazının ekran çözünürlüğü için çok büyük olabilir veya kullanıcı cihazı bunu işleyebilmek için yeterli belleğe sahip olmayabilir. Sadece PC DICOM tabanlı kullanıcı cihazları verimli görüntü işlemeyi destekler. Bu nedenle, Standart DICOM Tek Depo Mimarisi  güçlü kullanıcı cihazları talep eder.

Şekil 6 – DICOM standart JPIP Pixel veri sağlayıcı hizmeti

DICOM standardının doğrudan onu desteklememesine rağmen, medikal görüntü akışının önemini tanır. Standart, DICOM standartının dışında tanımlanan bir ağ protokolünü kullanıyor olan piksel veri aktarmasını sağlayan Piksel veri sağlayıcı hizmetini tanımlar. Güncel olarak, desteklenen tek hizmet, JPIP ağ protokolünün kullanımını desteklemek için bir mekanizmayı temsil eden JPIP Piksel veri sağlayıcısıdır. JPIP Pixel veri sağlayıcı mimarisi, Şekil 6′da tanımlanmıştır. Bu mekanizma kullanıldığı zaman, DICOM iletisinde yer alan pixel verisi, JPIP isteğini temsil eden URL dizisini içeren tek bir DICOM niteliğiyle özel hedef bilgisi dahilinde değiştirilir. DICOM standart JPIP Pixel veri sağlayıcı hizmetinde DICOM kullanıcı uygulaması, JPIP protokolünü yerine getirmek zorundadır ve JPIP kullanıcısının rolünü göz önünde bulundurmalıdır. DICOM kullanıcısı, JPIP Pixel veri sağlayıcı hizmetinin üzerinden DICOM görüntüsünü talep eder, Şekil 6′nın sol tarafı. DICOM yanıt mesajı, medikal görüntüyle pixel verisinden başka ilgili olan tüm bilgiyi içerir. Ayrıca, JPIP sunucusnun ağ adresini  ve hedef görüntüsünün  ismini içerir. İkinci iletişim kanalının üzerinde(JPIP ağı), DICOM kullanıcı uygulaması, şimdi bir JPIP kullanıcısının rolünde, JPIP sunucusu tarafından hizmet edilen hedeflenen görüntünün olduğu talep eder, Şekil  6′nın sağ tarafı.  JPIP protokolünün kullanımından dolayı, JPEG2000 akma yeteneklerinin tüm yayılma alanı, kontrol altındadır. Kullanıcı uygulaması, tam çözünürlük ve kalitede medikal görüntü parçalarına talep edebilir. Hem de, DICOM formatındaki eski medikal görüntüler, JPEG2000 formatına kodlanmak ve JPIP sunucu tarafına depolanmak zorundadır. Bu şekilde eski görüntüler bile, JPIP Piksel veri sağlayıcı hizmetinin üzerinde kullanışlıdır.

Şekil 7 – Standart DICOM JPIP İki Kat Depo Mimarisi Sağlayıcısı — DICOM’in ve JPIP kullanıcı uygulamalarının, medikal görüntü arşivini paylaşmadığı zaman DICOM standart JPIP Piksel veri sağlayıcı hizmeti

DICOM standart JPIP Piksel veri sağlayıcı hizmeti, üç yolda yerine getirilebilir. İlk yol, standart DICOM JPIP İki Kat Depo Mimarisi Sağlayıcısıdır. DICOM sunucu uygulaması, yerli DICOM görüntü formatındaki medikal görüntülerin erişimine sahip olmak zorundadır, çünkü yerli DICOM formatındaki medikal görüntülerin aktarımını desteklemelidir. JPIP Piksel veri sağlayıcı hizmetinin anlambilimi, JPIP sunucu uygulamasına DICOM sunucu uygulamasından tamamen bağımsız olarak davranır. Bu demektir ki; sunucu uygulamaları medikal görüntü arşivlerini paylaşmaz. Bu bir sakıncadır çünkü; JPIP sunucusu ve DICOM sunucusu medikal görüntü depoları senkronize olmak zorundadır. Sunucu İçerik Yönetimi, bir çıkış ve veri eşlemesinin yerine getirilmesi gereken bir yol olur, fakat bu DICOM standartı tarafından tanımlanmaz. Hem de DICOM sunucu uygulamasının, piksel veri aktarmasının üzerinde hiçbir kontrolü yoktur. DICOM sunucusu ile alakalı olduğu gibi, tüm DICOM görüntüsü için uygundur.  Eğer, bir sebep için, görüntü JPIP sunucusunda yoksa yada görüntü uygun değilse DICOM görüntüsü baştan aktarılmalıdır. Bu kez,medikal görüntü tam boyutunda ve tamamen DICOM ağ protokolünün üzerinden aktarılmak zorundadır. Bu yüzden, JPEG2000 akışı garanti edilemez. Eğer DICOM ve JPIP sunucusu, medikal görüntü arşivini paylaşırsa, bu sunucular arasındaki zaman uyumu,  DICOM standartı biçiminde olmamasına rağmen kaçınılabilir. Paylaşılan medikal görüntü arşivi, bazı sınırlamaları koyar. JPIP sunucusu sadece JPEG2000 görüntülerini kullanır. Bu yüzden, medikal görüntüler JPEG2000 formatında depolanmalıdır. Çünkü, DICOM sunucusu yerli DICOM görüntülerinin aktarımını destekler, ve JPEG2000 sıkıştırmasını da desteklemek zorundadır. DICOM standartı, JPIP Piksel Veri Sağlayıcı hizmetini kullanan görüntü depolama işlemini desteklemez. Bu yüzden, görüntü depolama işlemi, JPIP sunucusunda engellenmek zorundadır.

Şekil 8 – Standart DICOM JPIP Sağlayıcısı JPEG2000 Depo Mimarisi — DICOM ve JPIP sunucu uygulamalarının bir medikal görüntü arşivini paylaştığı zamanki DICOM JPIP Piksel Veri Sağlayıcı Hizmeti

DICOM standardı JPIP Piksel veri sağlayıcı hizmetinin uygulanması için ikinci yol, standart DICOM JPIP sağlayıcı JPEG2000 depo mimarisidir. JPEG2000 medikal görüntüleri, paylaşılan görüntü arşivinde depolanır. Bu durumdaki problem, yerli DICOM görüntü formatında, JPEG2000 görüntü formatında veya her ikisinde de görüntülerin depolanıp depolanmadığıdır. Son seçenek,standart DICOM JPEG2000 iki kat depo mimarisi için açıklanan aynı nedenlerle söz konusu değildir. Diğer iki seçenek, görüntü formatı kodlama esnasında işleme tabi tutmayı artırabilir, ama bu kaçınılmazdır.

DICOM standart JPIP Piksel veri sağlayıcı hizmetini yerine getirmesi için üçüncü yol, standart DICOM JPIP sağlayıcı JPIP depo mimarisidir. Medikal görüntüler, JPIP sunucusunda JPEG2000 görüntü arşivinde depolanır. Bu durumda, DICOM sunucusu JPIP iletişim protokolünü desteklemek zorundadır. Standart DICOM JPIP sağlayıcı JPIP depo mimarisi, JPEG2000 medikal görüntülerin ve DICOM JPIP Piksel veri sağlayıcı hizmetinin DICOM aktarımını destekler. Ayrıca, JPIP sunucu uygulaması, görüntü depolama çalışmasının DICOM sunucu uygulamasından başlattığını desteklemeli ve bütün diğerlerini engellemelidir.

Şekil 9 – Standart DICOM JPIP sağlayıcı JPIP depo mimarisi — bütün görüntülerin, JPIP sunucu uygulamasında depolananan DICOM JPIP Piksel veri sağlayıcı hizmeti; DICOM sunucu depoları ve JPIP sunucusundan istenen görüntüler

Çünkü DICOM, JPIP Piksel veri sağlayıcı hizmetini kullanan medikal görüntü depolama çalışmasını desteklemez,  JPIP Piksel veri sağlayıcı hizmeti üzerinden alınan medikal görüntüler için değişiklikleri güncellemek , incelemek ve yorumlamak imkansızdır. DICOM kullanıcı uygulamaları diğer DICOM hizmetlerini kullanan DICOM sunucusunda görüntüleri depolamak zorundadır. Temelde, işleme tabi tutulan ve/veya yorum yapılan medikal görüntüler, yeni örnekler olarak depolanır, veya birçok olayda olduğu gibi, onlar basitçe atılandır ve kaybedilendir.

3. DICOM ve JPEG2000 TABANLI TESCİLLİ PACS

DICOM tabanlı PACS üzerinden medikal görüntü akışı için bizim bilgimize birçok çözüm teklif edildi. Çözümler çoğunlukla, standartların JPEG2000 ailesi tabanlı ve/veya standart olmayan sıkıştırma tekniklerinde JPEG2000′e benzer temel alınır. İki temel yaklaşım vardır. İlk yaklaşımda, yeni ağ protokolleri DICOM ileti format tabanlı geliştirilmiştir. Medikal görüntü paylaşımı için eşleme sistemi, Blanquer et al tarafından geliştirildi. Teklif edilen sistem, medikal görüntülerin DICOM iletilerinde sarmalandığı JPEG2000′i kullanır. Görüntüler, sıradan ağ protokolünün üzerinden sistemin çeşitli parçalarının arasında paylaşılır — ne DICOM ne de JPIP protokolleri kullanılır. DICOM başlığı ilk olarak yollanır. Medikal görüntü piksel verisi, tabaka tabaka varış noktasına gönderilir. Bu sistem sadece kalite ölçeklenebilirlik sağlar. Çözünürlük ölçeklenebilirliğini sağlayabilecek hiçbir mekanizma yoktur.

DICOM medikal görüntülerin kalite ölçeklenebilirliği Ramakrishnan ve Sriraan tarafından uygulanmıştır. Bu uygulama, JPEG2000 sıkıştırmasına çok benzeyen Hiyerarşik Ağaçlandırmada Bölmelendirme (Set Partitioning In Hierarchical Trees – SPIHT) sıkıştırma tabanlıdır. Veri aktarımı HTTP ağ protokolüne göre esas alınmıştır. DICOM başlığı ilk takipte medikal görüntü piksel verisi ile gönderilir. Piksel verisi kademeli gönderilir. Böylece kullanıcı uygulaması, aktarım tam kaliteye ulaştığında durabilir. Blanquer’in çözümüne benzer olarak, bu sistem, sadece kaliteli ölçeklenebilirlik sağlar.

Şekil 10 – İki Tabakalı Tescilli Mimari — uygulama aracı medikal görüntülerden mobil cihazlara aktarım sağlar ve PACS ile mobil cihazlar arasındaki iletişimi kurar.

Yeni ağ protokollerine dayanan çözüm sınırlıdır, çünkü eksiklik olduğunda kullanılamaz ve sanayi PACS sistemlerini onaylar.  Ayrıca, mevcut PACS ‘ te teklif edilen sistemlerin gerçek bütünleştirmesini sağlamaz. Genellikle, iki iletişim kanalı ve iki sistemin arasındaki aracın bazı türlerini sağlamak için zorunludur. Her iki teklifte de, sahipler yeni PACS in tamamen önerilen ağ protokolüne dayanarak uygulanması fikrindedir.

DICOM medikal görüntü akışı için ikinci yaklaşım; iki tabaka iletişim mimarisinin gelişimini belirtir. İlk tabaka, DICOM tabanlı PACS ile iletişim için kullanılır, Şekil 10 sağ taraf. İkinci tabaka ise görüntülerin kullanıcı cihazlarına aktarımında kullanılır. Şekil 10 sağ taraf. İletişimin ikinci tabakası genellikle JPIP iletişim protokolüne dayanır.

Bu yaklaşımın örneği Tian et al’ın çalışmalarında bulunabilir. Bu öneride, medikal görüntü arşivi yerli DICOM görüntü formatına dayanır. Görüntü akışı ve sıkıştırması birleştirilmemiştir. Bu yüzden, depolama gereksinimi yüksek kalır. JPIP piksel veri sağlayıcı mekanizmasında olduğu gibi, en azından iki iletişim protokolü olmak zorundadır. Kullanıcı uygulaması, JPIP protokolü üzerinde medikal görüntü istemelidir. Aracı, JPIP isteğini DICOM isteğine çevirir ve isteği DICOM sunucu uygulamasına taşır. Alınan medikal görüntü, aracı kenarında daha fazla işleme tabi tutulandır, ve kullanıcı uygulamasına geri gönderilir. Eğer DICOM iletisi, JPEG2000 medikal görüntü içermiyorsa, görüntü ilk sıkıştırılmalıdır. Bu yüzden, ekstra işleme tabi tutma yer alır ve toplam hizmet eden zaman, önemli şekilde büyür.

4. DICOM2000 TABANLI PACS

DICOM2000 sözdizimi, standart DICOM sorgu mekanizmasını genişletir. Bunun yanında, hasta hakkında bilgi, çalışma, bir başka medikal görüntü  hakkındaki veriler, DICOM2000 kullanıcı uygulaması çözünürlüğü, kaliteyi ve istenilen JPEG2000 medikal görüntünün ilgili bölgesini tanımlayabilir.

DICOM2000 sözdizimine dayanan iletişim Şekil 11’de tanımlanmıştır. İki tip kullanıcı vardır: DICOM2000 kullanıcıları ve standart DICOM kullanıcıları. DICOM2000 sözdizimi, onu desteklemeyen diğer DICOM uygulamaları için tamamen açıktır. Böylece, DICOM2000 sunucu uygulaması standart DICOM kullanıcılarıyla iletişim kurar. Bu da DICOM standardı ile uyum içindedir.

Şekil 11 – DICOM2000 iletişimi — DICOM2000 kullanıcıları onların “Pencereyi odakla” sını tanımlayabilir; DICOM2000 sisteminin hala, diğer DICOM uygulamalarıyla iletişim kurma yeteneği vardır.

DICOM2000 sunucu uygulaması DICOM2000 isteğini aldıktan sonra, hedefteki JPEG2000 medikal görüntü işleme sokulur ve kullanıcı isteğine göre koda dönüştürülür, Şekil 11’in sol kısmı. Sonuç veren JPEG2000 piksel verisi (DICOM2000 kullanıcı cihazının yürürlüğü ve yeteneklerini göstermesi), uygun bilgiyle yan yana DICOM2000 mesajının içinde sarmalanır, ve DICOM2000 iletişim kanalından yollanır. Sarmalanan JPEG2000 piksel verisi çıkarılır, sıkıştırması çözülür, ve kullanıcı uygulaması cihazında gösterime uygun  hale getirilir.

Eğer DICOM2000 sunucusu DICOM isteğini alırsa, tam JPEG2000 görüntüsü, yerli DICOM formatında sıkıştırılması çözülür ve DICOM kullanıcısına yollanır. DICOM2000 sunucu uygulamasının, sıkıştırmayı çözme  ve JPEG2000 medikal görüntülerin yerli DICOM görüntü formatına dönüştürme yeteneği olmalıdır. Ayrıca, eğer DICOM kullanıcısının JPEG2000’i gösterme yeteneği varsa, tam JPEG2000 görüntüsü, DICOM iletisinin içinde sarmalanır ve aktarılır. Eğer kullanıcı isteği, JPIP İstek Dizisi’nin niteliğini içermezse, DICOM2000 sunucusu, DICOM isteğinin olduğu gibi davranır.

DICOM2000 sözdiziminin açıklığından dolayı, DICOM2000 tabanlı uygulamaları önceden var olan DICOM tabanlı PACS yeni iletileriyle birleştirmek kolaydır. Bu, gerçekten medikal görüntü akışı için yeni ağ protokollerinde temel alınan PACS te bir avantajdır. DICOM2000 sözdizimini desteklemeyen uygulamalar basitçe, eklenen nitelikleri görmezlikten gelecektir.

Şekil 12 – DICOM2000 Tek Sunuculu Mimari — bütün işlevsellikler, DICOM2000 sunucu uygulamasına yerleştirilir.

DICOM2000 sözdizimi, bütün DICOM JPEG2000 transfer sözdizimlerinin yararlarını arşivler ve JPIP Piksel veri sağlayıcı hizmeti birinde birleştirilir. Medikal görüntü arşivinin büyüklüğü JPEG2000 sıkıştırması kullanıldığında daha küçüktür. Medikal görüntülerin akışı, DICOM iletişim kanalı boyunca elde edilir. Görüntü arşivi her bir görüntünün sadece bir kopyasını içerir ve kapasiteleri ne olursa olsun tüm kullanıcı cihazları hizmet için kullanılır. Farklı büyüklükteki görüntüler, minimal uzamsal bir  çarpıtmayla JPEG2000 kod akışından basit bir yolla çıkarılır (Maksimum kalite). Önerilen diğer çözümün aksine DICOM medikal görüntü akışı için, DICOM2000 medikal görüntü depolama işlemi mobil cihazları bile destekler. Bu yüzden, mobil cihazlarda medikal görüntüleri depolamak ve güncellemek mümkündür.

DICOM2000 iletişimi iki yolla uygulanır. İlk yol; DICOM2000 Tek Sunuculu Mimari, Şekil 12. Tüm işlevsellikler DICOM2000 sunucusunda yerleştirilmiştir. DICOM2000 sıkıştırmasının yanında, sunucu uygulaması JPEG2000 kodlamasını desteklemek zorundadır. Bu, DICOM2000 sunucusunun kullanıcı istekleri doğrultusundaki JPEG2000 görüntüleri kodlamasını sağlar. DICOM2000 kullanıcı uygulaması JPEG2000 medikal görüntüleri istediği zaman; JPIP İstek Dizisi çözümlenir ve JPEG2000 medikal görüntüsü kullanıcı isteğine göre kodlandırılır.

Şekil 13 – DICOM2000 İki Sunuculu Mimari — işlevsellikler, DICOM2000 ve JPIP sunucu uygulamalarının arasında bölünür; JPEG2000 medikal görüntüleri, JPEG2000 kodlaması için sorumlu olan JPEG2000 sunucu uygulamasında depolanır.

DICOM2000 iletişimini uygulamanın ikinci yolu DICOM2000 İki Sunuculu Mimaridir, Şekil 13. Tüm işlevsellikler DICOM2000 ve JPIP sunucu uygulamaları arasında bölünür. JPEG2000 kodlama işlevselliği JPIP sunucusuyla değiştirilmiştir. Ayrıca, JPEG2000 medikal görüntüleri JPIP sunucusunda depolanır. Sadece medikal görüntüye ilişkin bilgi DICOM2000 sunucusunda depolanır. DICOM2000 sunucusu tüm iletişimi kontrol eder. Kullanıcı uygulaması DICOM2000 sunucusu boyunca medikal görüntüleri ele alabilir. Medikal görüntü depolama işlemini DICOM2000 sunucusu boyunca ele alır. Kullanıcı uygulamaları yeni medikal görüntüleri, JPIP sunucu uygulamasında depolayan DICOM2000 sunucusunda uzaktan bilgisayarına yükler. Yüklenen yerli DICOM görüntüleri ilk JPEG2000 formatında sıkıştırılır.

DICOM2000 kullanıcı uygulaması JPEG2000 medikal görütülerini istediğinde, JPIP İstek Dizisi DICOM2000 iletisinden çıkarılır, hedeflenen JPEG2000 medikal görüntünün ismi ile yanyana JPIP isteğiyle bütünleştirilir ve JPIP sunucu uygulamasına gönderilir. JPIP sunucusuyla olan iletişimde, DICOM2000 sunucusu JPIP kullanıcı uygulaması gibi davranır. JPIP sunucusu istenilen JPEG2000 akışını , ve sadece DICOM2000 müşteri isteğine hizmet eden JPEG2000 piksel verisi, DICOM2000 sunucusu uygulaması için geri akıştır. DICOM2000 sunucusu tarafından alınan DICOM2000 iletisindeki ilgili bilgi ile birlikte JPEG2000 piksel verisi sarmalanır ve DICOM2000 kullanıcı uygulamasına geri gönderilir.

DICOM2000 İki Sunuculu Mimarisi uygulamaya konmuştur ve kontrollü ortamda test edilmiştir. Çok iyi sonuçlar elde edilmiştir. PACS görüntü arşivinin büyüklüğü 10 kezden daha fazla azaltıldı. Düşük çözünürlük ve düşük kalitedeki JPEG2000 görüntüleri JPEG2000 kod akışından çıkarılmıştır ve verilen çözünürlük için mümkün kalitede başarıyla incelenen cep telefonlarına gönderilmiştir. Alınan görüntüler sadece öngörünüm olarak işlenmiştir. İlgi alanı sonradan seçilen ve yüksek çözünürlükte istenendir. Süreç, görüntü bölgesinin orijinal görüntü gibi  aynı çözünürlükte işlenememesine kadar devam eder. Görüntüleyici, orijinal çözünürlükteki görüntünün bölgesinden sonra kayan bölge boyunca yönetebilir. 

5. SONUÇ

Modern PACS, medikal işler için heryeri kapsayan mobil cihazları içermelidir. Bu yüzden, DICOM standartı, medikal görüntülerin iletişimindeki olduğu standart gibi, görüntü akışını desteklemelidir. Görüntü akışı için modern çözümler, genelde JPEG2000 standardında temel alınır. Bu standart, görüntü sıkıştırması ile veri akışını birleştirir. Farklı büyüklükteki görüntüler, minimal uzaya ait bozulmayla, birinden basit bir yolda (kayıplı veya kayıpsız) JPEG2000 kod akışı sunucusundan çıkarılmış ve  farklı kullanıcılara sunulmuştur. Bizim bilgimize, DICOM ağlarının üzerinden JPEG2000 akışını yerine getiren PACS için hiçbir çözüm yoktur. DICOM üzerinden JPEG2000 medikal görüntülerin akışını biz  teklif ettik ve kesinlikle onu uygulayan DICOM2000 söz dizimini geliştirdik. DICOM2000 sıkıştırmayı ve DICOM2000’e JPEG2000’den akış gücünü getirir.

Raporda, JPEG2000 medikal görüntülerin değiş tokuşuna izin veren PACS mimarilerini sunduk. DICOM2000 tabanlı PACS mimarileri, standart DICOM sözdizimi tabanlı PACS mimarileriyle karşılaştırılmış ve çözümler teknik literatürde sunulmuştur. DICOM2000 tabanlı PACS var olan diğer DICOM tabanlı JPEG2000 medikal görüntülerin değişimini uygulayan PACS üzerinde önemli avantajları vardır. Kısaca listelendiğinde, bu avantajlar şunlardır :

• PACS görüntü arşivinin büyüklüğü on kat daha küçüktür.

• Görüntü sıkıştırması görüntü akışıyla birleştirilmiştir. Bu demektir ki; herhangi bir kullanıcı en kaliteli görüntüye uygun yeteneklerle hizmet edebilir.

• Çıkarılan medikal görüntüler, minimum uzaysal bozulma ile vardır. Bunlar, aynı büyüklüğün otomatik ölçeklendirilen görüntülerinden çok daha kalitelidir.

• Bir medikal görüntüye bağlanan bütün kullanıcı istekleri, tek görüntü kod akışından hizmet edilir.

• Gereksiz veri olmadığından, ağ trafiği azaltılır. Alçak – bant ağlarında bile hızlı medikal görüntü gösterimini sağlar.

• Tüm iletişim, DICOM iletişim protokolü üzerinden sağlanır. DICOM sunucusu piksel veri iletimi üzerinde kontrole sahiptir.

• DICOM2000 tabanlı PACS, standart DICOM iletişimini destekleyen diğer PACS ile kolaylıkla birleşebilir.  DICOM2000 uygulamaları kolay ve açık olarak var olan DICOM tabanlı PACS ile birleştirilebilir.

• JPEG2000 medikal görüntü değişimi için olan diğer PACS mimarisini içermez. Örneğin; JPIP Piksel Veri Sağlayıcı Hizmeti ile DICOM2000’i birleştirmek mümkündür.

• Medikal görüntü depolama işlemi mobil cihazları bile destekler.

• DICOM2000 tabanlı PACS, yerli DICOM formatındaki eski DICOM görüntü arşivleriyle kolayca birleştirilebilir. Arka plan süreci, eski DICOM medikal görüntüleri JPEG2000 formatına çevirebilir, ve onları yeni medikal görüntü arşivine depolayabilir.

DICOM tabanlı PACS in iki mümkün mimarisi vardır. DICOM2000 Tek Sunuculu Mimari tüm işlevsellikleri DICOM2000 sunucu uygulamasına koyar. DICOM2000 İki Sunuculu Mimari DICOM2000 ve JPIP sunucu uygulamaları arasındaki tüm işlevsellikleri böler. DICOM2000 İki Sunuculu Mimarisi daha karmaşık ve daha zaman alıcı gözükse de, ekstra yararlar sunar – JPEG2000 medikal görüntü değişimi için standart DICOM hizmetleri ile DICOM2000 sözdizimi işlevselliklerini birleştirme ihtimali.

DICOM2000 İki Sunuculu Mimari’yi uyguladık. Sistem iyi sonuçlar verdi. Farklı büyüklükteki medikal görüntüler orijinal JPEG2000 kod akışından çıkarıldı ve DICOM2000 kullanıcılarına ulaştırıldı. Görüntülerin kalitesi ve büyüklüğü kullanıcı cihazı işlemesine ve görünen yeteneklere uyum sağladı.

DICOM2000 sisteminin mevcut uygulaması tamamlanmamıştır, çünkü; ROI görüntüsünün görünümünü desteklemez. Bu, orijinal çözünürlükte medikal görüntünün istenilen parçasına talep etmesi için DICOM2000 kullanıcı uygulamalarını sağlayacaktır. Tüm medikal görüntü bölgeye görüntülenebilir hale gelebilir.

DICOM2000 tabanlı PACS, heryerde olan medikal bilgi işlem ortamına doğru yön değiştirmiştir.

6. Acknowledgments

The work presented in the paper was developed within the: project “Eroentgenology of Special hospital for lung disease,” No. 6233B [31] and IT

Project “WEB portals for data analysis and consulting,” No. 13013, supported by the government of Republic of Serbia, 2006. – 2010.

7. References

1. Choong, M.K., Logeswaran, R., Bister, M.: Cost-effective handling of digital medical images in the telemedicine environment. International Journal of Medical Informatics, Vol. 76, No. 9, 646-654. (2007)

2. Huang, H. K.: Enterprise PACS and image distribution. Computerized Medical Imaging and Graphics, Vol. 27, No.2-3, 241-253. (2003)

3. Sneha, S. and Dulipovici, A.: Strategies for Working with Digital Medical Images. In Proceedings of the 39th Annual Hawaii international Conference on System Sciences, HICSS, Vol. 05, Kauai, HI, USA. IEEE Computer Society, Washington, DC, 100.1. (2006)

4. Skodras, A. N.: The JPEG2000 Image Compression Standard in Mobile Health. MHealth: Emerging Mobile Health Systems, SpringerLink, 313-327. (2006)

5. Bardram, J.E.: Hospitals of the future – ubiquitous computing support for medical work in hospitals. The 2nd international workshop on ubiquitous computing for pervasive healthcare applications – UbiHealth 2003, Seattle, Washington, USA. (2003)

6. Atkinson, C., Kaplan, B., Larson, K., Martins, H.M.G, Lundell, J., Harris, M.: Ubiquitous Computing for Health and Medicine. Designing Ubiquitous Information Environments: Socio-technical Issues and Challenges, eds. C. Sørenson, Y. Yoo, K. Lyytinen, and J.I. DeGross, London: Kluwer Academic Publishers, 355-358. (2005)

7. Dragan, D. and Ivetic, D.: An Approach to DICOM Extension for Medical Image Streaming. In Proceedings of the 19th DAAAM International Symposium, “Intelligent Manufacturing & Automation”, Trnava, Slovakia. (2008)

8. Mirkovic, J., Ivetic, D., Dragan, D.: Presentation of Medical Images Extracted From DICOM Objects on Mobile Devices. In Proceedings of the 9th International Symposium of Interdisciplinary Regional Research “ISIRR 2007” Hungary – Serbia – Romania, Novi Sad, Serbia. (2007)

9. Dragan, D. and Ivetic, D.: An Implementation of DICOM/JPEG2000 Client/Server Architecture. In Proceedings of the 9th International Symposium of Interdisciplinary Regional Research “ISIRR 2007” Hungary – Serbia – Romania, Novi Sad, Serbia. (2007)

10. Eyadat, M. and Muhi, I.: Compression Standards Roles in Image Processing: Case Study. The Proceedings of the International Conference on Information Technology: Coding and Computing – ITCC’05, 135-140. (2005)

11. Information technology – JPEG2000 image coding system: Core coding system. ISO/IEC 15444-1, 2000 | ITU-T Recommendation T.800. (2002)

12. Taubman, D. and Marcellin, M.: JPEG2000: Image compression fundamentals, standards and practice. Kluwer Academic Publishers, Boston, USA. (2001)

13. Tinku, A., and Ping-Sing, T.: JPEG2000 Standard for Image Compression – Concepts, Algorithms and VLSI Architecture. Wiley-Interscience publication. (2005)

14. Dragan D.: Encapsulation of JPEG2000 Compression by DICOM standard message [master thesis]. University of Novi Sad, Faculty of Technical Science, Department for Computing and Control, Novi Sad, Serbia. (2008)

15. Przelaskowski, A.: Compression of mammograms for medical practice. In Proceedings of the 2004 ACM Symposium on Applied Computing – SAC ’04, 249-253. (2004)

16. Clunie D.A.: Lossless Compression of Grayscale  Medical Images – Effectiveness of Traditional and State of the Art Approaches. Proceedings of SPIE, 74-84. (2000)

17. American College of Radiology, National Electrical Manufacturers Association: Digital imaging and communication in medicine (DICOM): version 3. Draft Standard, ACR-NEMA Committee, Working Group VI, Washington DC. (1993)

18. Dragan, D., and Ivetić, D.: DICOM overview. The VII International Symposium “Young People and Multidisciplinary Research”, Resita, Romania. (2005)

19. Dragan, D., Ivetić, D., and Popović, M.: DICOM Communication and Mapping on TCP/IP Protocol. In Proceedings of the Symposium INFOTEH-JAHORINA 2006 [CD-ROM], Vol. 5, Ref. E-II-15, 384-388, Jahorina, Bosnia and  Hercegovina. (2006)

20. Bidgood, W. D. Jr., Horii, S. C., Prior, F. W., and Van Syckle, D. E.: Understanding and using DICOM, the data interchange standard for biomedical imaging. Journal of American Medical Information Association Vol. 4, No. 3, 199-212. (1997)

21. Oosterwijk, H.: DICOM Basics. OTech Inc/Cap Gemini Ernst and Young. (2002)

22. Seok-Hwan, J. and Whoi-Yul, K.: Defining a New Annotation Object for DICOM Image: a Practical Approach. Computerized Medical Imaging and Graphics, Vol. 28, No. 2-3, 371-375. (2003)

23. American College of Radiology, National Electrical Manufacturers Association: Digital imaging and communication in medicine (DICOM): revision PS 3.1-2006 ~PS 3.15-2006. Draft Standard, ACR-NEMA Committee, Rosslyn, VA. (2006)

24. Tian, Y., and Zhang, J.G.: JPIP-based Wireless Transmission and Display of High Resolution DICOM Medical Images. Chinese Journal of Medical Instrumentation (Zhongguo Yi Liao Qi Xie Za Zhi), Vol. 30, No. 4, 299-301. (2006)

25. Tian, Y., Cai, W., Sun, J., and Zhang, J.: Accessing medical image databases on the go. SPIE Newsroom, Electronic Imaging & Signal Processing [Online]. Available at: http://spie.org/x19505.xml. (cited 2008 Feb)

26. Information technology – JPEG2000 image coding system: Interactivity tools, APIs and protocols. ISO/IEC 15444-9, 2005 | ITU-T Recommendation T.808. (2005)

27. Taubman, D., and Prandolini, R.: Architecture, Philosophy and Performance of JPIP: Internet Protocol Standard for JPEG2000. In Proceedings of the International Symposium on Visual Communications and Image Processing (VCIP2003), Lugano, Italy. SPIE Vol. 5150, No. 3, 791-805. (2003)

28. Moshfeghi, M. and Ta, J.: Efficient Image Browsing with JPEG2000 Internet Protocol. Medical Imaging 2004: PACS and Imaging Informatics, Proceedings of SPIE, Vol. 5371, 31-42. (2004)

29. Blanquer, I., Hernández, V., and Mas, F.: A Peer-to-Peer Environment to Share Medical Images and Diagnoses Providing Context-Based Searching. In Proceedings of the 13th Euromicro Conference on Parallel, Distributed and Network-Based Processing (Euromicro-PDP’05), Lugano, Switzerland. IEEE  Computer Society, Washington, DC, 42-48. (2005)

30. Ramakrishnan, B., and Sriraam, N.: Internet Transmission of DICOM Images with Effective Low Bandwidth Utilization. Digital Signal Processing, Vol. 16, No. 6, 825-831. (2006)

31. Ivetić, D., Berković I., and Dragan, D.: Technological Aspects of E-Rentgenology Systems. In proceedings of the Symposium INFOTEH-JAHORINA 2006 [CDROM], Jahorina, Bosnia and Hercegovina. Vol. 5, Ref. E-II-10, 373-375. (2006)

No related posts.

Benzer yazı sizi Yet Another Related Posts Eklentisini kullanarak getirdi.

Doktora yeterlilik sınavları, ikinci çocuğumun doğması derken uzun bir ara vermiş oldum yazılara ama daha önce de söylediğim gibi çok olumlu tepkiler almış olmak artık PACS olgunluğu konusunu bitirme yönünde adım atmaya mecbur kıldı beni. PACS konusu yazılarıma gelen tepkilerden ve şirketten arayıp konuşanlardan anladığım kadarıyla çok bohem yaklaşılan ve anlama hakkı bile çok özel bir grubun özelindeymiş gibi düşünülen bir gariplikte. Yazılımla uğraşan kişiler PACS konusunun çok basit olduğunu düşünüp sonuçta ortaya bir şey koyamıyorlar, radyologlar gibi kullanıcılar ise PACS’i genelde 1500 kişilik Ar-Ge personeli bulunan şirketlerin tekelindeymiş gibi görüyorlar. Hayır PACS çok basit değil konuyu bilmeyen şirketler oturup 1 seneye başarılı bir sistem ortaya koyamazlar, ama aynı zamanda hayır PACS sadece devasa bütçeli şirketlerin tekelinde de değil. Ama bir gerçek var bu iş uzun soluklu, bugün ben yaptım oldu diyenler yarın afallayabilirler benim kendi şirketimde tek ilgilendiğim konu bu işi 2 sene önce başladığımız hevesle 10 sene sonra da devam ettiriyor olabilmek. Geliştirdiğimiz medikal görüntüleme yazılımlarını Avustralya’ya ihraç ettik, ve Japonya’dan bir kaç firma ile görüşmelere başladık. Hani gazetelerin son sayfalarında yer alan Amerika’nın antin kuntin bir üniversitesinde birinci olan kardeşlerimiz kadar değerimiz yok ama biz yaptığımız işe aynı hevesle ve öğrenme azmiyle sarıldıkça bir gün bir yerlerde anlatılırız diye düşünüyoruz. Gerçi hata bizde PR diye bir mevzu var değil mi? Çık anlat kendini işte ama öyle yaparsak da işle uğraşamayacakmışız gibi hissediyoruz, hadi hayırlısı:) Neyse yaptım işte PR olayımızı daha fazla kasmak anlamsız, bir önceki PR çalışmasında anlattıklarımız o zaman ses getirmişti, bir sonrakinde direk bu blogdan kopyala yapıştır yaparız artık…

PACS Olgunluğu ve PACS Evrimi konusundaki eğilimler

Hastanelerde uygulanan kurumsal olgunluk modelleri içerisindeki PACS teknolojik altyapısı ile ilgili çalışmalar sonucunda PACS olgunluğu ve PACS Evrimi konusunda üç ana eğilim belirlenmiştir.  Bunlar :

1. PACS konusunda radyolojik ve hastane bütünündeki süreç iyileştirmeleri;
2. PACS Entegrasyonu, PACS Optimizasyonu ve PACS İnnovasyonu;
3. Kurumsal PACS ve Elektronik Hasta Kaydı – Electronic Patient Record ( EPR ).

PACS Olgunluğu – PACS Maturity Model – PMM

I. PACS altyapısı oluşturma

II. PACS süreci

III. Klinik süreç yeteneği

IV. Entegre yönetilebilir innovasyon

V. Kurumsal optimize edilmiş PACS zinciri

Sonuç olarak:

No related posts.

Benzer yazı sizi Yet Another Related Posts Eklentisini kullanarak getirdi.

PACS Olgunluğu ve PACS Evrimi konusundaki eğilimler

2.Eğilim 2: PACS Entegrasyonu, PACS Optimizasyonu ve PACS İnnovasyonu

2.1.PACS Entegrasyonu:

3.Eğilim 3: Kurumsal PACS ve Elektronik Hasta Kaydı – Electronic Patient Record ( EPR )

No related posts.

Benzer yazı sizi Yet Another Related Posts Eklentisini kullanarak getirdi.

PACS Olgunluğu ve PACS Evrimi konusundaki eğilimler

Hastanelerde uygulanan kurumsal olgunluk modelleri içerisindeki PACS teknolojik altyapısı ile ilgili çalışmalar sonucunda PACS olgunluğu ve PACS Evrimi konusunda üç ana eğilim belirlenmiştir. Bunlar :

1. PACS konusunda radyolojik ve hastane bütünündeki süreç iyileştirmeleri;
2. PACS Entegrasyonu, PACS Optimizasyonu ve PACS İnnovasyonu;
3. Kurumsal PACS ve Elektronik Hasta Kaydı – Electronic Patient Record ( EPR ).

Hazırladığımız sunumdaki referanslar ve diğer temel kaynaklar ışığında aşağıdaki gibi bir yapısal hiyerarşi oluşturulabilir :

1.Eğilim 1: PACS konusunda radyoloji bölümü ve hastane bütünündeki süreç iyileştirmeleri

1.1.PACS Teknolojileri:

PACS kullanarak hastaneler web tabanlı teknolojiler ve web tabanlı sunucular sayesinde kendi ağları veya internet üzerinden medikal görüntüleri dağıtabilir, ulaşabilir, görüntüleyebilir hatta manipüle edebilirler. Filmleri ve kağıt akışını ortadan kaldırmaya odaklanmış bir PACS entegrasyonu raporların güvenilirliğini de arttırır. Sadece medical görüntüler üzerine odaklanan PACS hastane iş akışında sorunlar yaşayabilir veya yaşatabilir. Ortamdaki multimedya dökümanlarının üzerine de odaklanılmasında fayda vardır. Tanı koymada kullanılan iş istasyonlarında medikal görüntüleme yazılımları ve yönetim araöları olmalıdır. PACS yapısını kontrol eden aynı zamanda da arşiv sunuculuğu yapan sunucu hasta çalışmalarını dosya sisteminde bulundurur ve bunların içerisine ilgili tüm medikal görüntüleri, raporları ve izlenimleri depolar. Elektronik hasta kaydı ( EPR ) yapısı için benzeri bir kayıt yapısı çok önemlidir. Bu yapıdan sonra bahsi geçen kayıt yapısının içerisine arşiv yönetimi, ağ yönetimi ile görüntüleme ve sunucu yönetimi eklenmektedir. PACS uygulamalarında ve klinik iş akışında kullanılan görüntüleme ( display ) sistemlerinin evrimi ile ilgili analiz çalışmalarında bu konuda üç faz belirlenmiştir:

1.Faz 1 aşamasında, odak hastanedeki bir bölüm üzerindedir ve bu bölümde bulunan özel iş istasyonları ile medikal görüntülere ulaşım yeterli görünmektedir;

2.Faz 2 aşamasında, odak klinik ve kurumsal iş akışına doğru kayar ve medikal görüntüleri gösterme iş akışı görüntüleme istasyonları için optimize edilmiştir;

3. Faz 3 yani son faz aşamasında, – modern periyod – Kurumsal entegrasyon ve standardizasyon konuları enstitü / bölgesel kurumsal seviyede, bir çok farklı medikal görüntüleme cihazı üreticisi bazında uyum ve PACS / RIS ( Radiology Information System ) entegrasyonu konuları anahtar kelimeler haline dönüşür.

1.2. PACS uygulaması

İlk başlardaki PACS uygulamalarının en önemli sorunu ( ülkemizdekilerin ise hala temel sorunu ) üretici bağımlı, açık mimariye ( Open PACS Architecture ) uzak PACS bileşenleri arasında haberleşme yapılabilmesiydi. Bu sistemler sadece kendi aralarında haberleşir ve başka PACS veya DICOM sistemleri ile uyumluluk göstermezler. Erken PACS uygulamalarında iş istasyonları arasındaki asılı protokoller ( hanging protocols ) ilkel düzeydeydi, DICOM serilerini yerleştirmede , pencere seviyelendirme ( window/level ) ayarları ve büyütme faktörlerindeki eksiklikler yüzünden devamlı ayarlama gerekmekteydi. Özelde ilk PACS uygulamaları temel PACS özelliklerini sağlamaya ( görüntü yakalama ve gösterme ) odaklanmışlardı ve bunu yapmakta bile zorlanıyorlardı ( ülkemizdeki durum? ).  Bu sorunlar ikinci nesil PACS uygulamaları sayesinde büyük oranda ortadan kaldırıldılar. İkinci nesilin avantajı sadece temel PACS mantığında değil aynı zamanda medikal bilgiye yardımcı olacak şekilde teknik detaylar barındırmaları, görüntü işlemeden faydalanmaları ve bunları daha uygun bütçelendirmelerinden kaynaklanmaktadır. Bir PACS uygulaması ne olursa olsun sadece görüntü yakalayıp gösterebilen bir altyapı ile yetiniyorsa ilkel sayılır, PACS uygulaması açık mimariyi desteklemeli ve medikal görüntülere yorum yapılabilmesine olanak sağlamalıdır. Sadece depolama ve görüntüleme yapılabilmesi PACS sürecine katkıdan çok sisteme inancı kaybettireceği için zarar verir.

1.3. PACS İş Akışı sonuçları

Temel iş akışında faydalar sağlanmasına rağmen, PACS yapısının oluşturulacağı bölümde temel değişiklikler ve iş akışının yeniden tasarlanması gerçekleşmezse filmlerin ortadan kalkması görece olarak daha az üretkenlikle sonuçlanacaktır. Bu HIS ( Hospital Information System ), RIS ( Radiology Information System ) gibi bilişim sistemleri ile bir çok medikal görüntüleme sistemi arasında yüksek seviyede entegrasyon gerektirmektedir. Tarihi açıdan PACS yapısı hastane içerisindeki RIS ve HIS veritabanından farklı bir hasta veritabanı kullanır. Bu yüzden PACS firmaları dünya çapında satış pazarlama imkanı bulabilirken HIS ve RIS firmaları genelde lokal kaldılar. PACS doğası gereği RIS tarafında planlanmış çalışmalar hakkında bilgi sahibi olamıyordu dolayısıyla verimli cihaz / hasta eşleşmesi ve medikal görüntülerin sadece radyoloji bölümü değil tüm hastaneye dağılımı gerçekleşemiyordu. Başlangıçta radyoloji bölümünde elde edilen tab edilmiş filmlerin dijital ortama aktarılması bir başarı olarak görünmüştü, tabi bu dijital görüntülerin dolaşımının başarılması fazla düşünülmüyordu. Bu fazda bir çok radyolog iş akışı ve medikal görüntüleri yorumlama avantajlarından yeterince faydalanamıyordu. Radyologlar için iş akışındaki gelişme medikal görüntülerin dijital ortama aktarılmasıyla başlar ama kesinlikle CT gibi dilim görüntülerinin yığıtlarının daha önceki yığıtlarla kıyaslanmasını sağlayan otomatik asılı protokoller ( Adaptive Hanging Protocols ) kullanımıyla veya aynı görüntü yapısına ait farklı yüzeysel kesitleri görebilecekleri MPR gibi görüntü işleme teknikleriyle faydalanma gerçek anlamda başarılabilir. Bu evrim daha karmaşık ve gelişmiş görüntü işleme tekniklerinin kullanıldığı 2 boyutlu hacimsel görüntü dilimlerinin 3 boyutlu geri çatımlarla sonuçlandığı MIP ve SSD gibi yapılarla radyologların tam desteklenmesine izin vermeye başladı. Aslında burada düşünülmesi gereken konu çok nettir, medikal görüntülerin filmde değil ekranda görülüyor olmaları hastane açısından film tab etmeye harcanan paranın ortadan kalkması, depolama alanı, doğayı kirletmeme gibi konularda avantaj sağlarken radyologlar açısından çok büyük gelişme sağlamaz. Madem medikal görüntüler dijital ortama aktarıldı o zaman radyologlar neden görüntü işlemenin nimetlerinden faydalanmasınlar? İşte bu noktada eski nesil PACS sistemleri ve yeni nesil PACS sistemleri arasında yukarıda bahsettiğim farklılıklar ortaya çıkıyor. PACS dışında RIS yapısında da yeni nesil uyumluluklar önemlidir. Nasıl yeni nesil PACS sistemleri görüntü işleme yapısı ile radyologları rahatlatmaya çalışıyorlarsa HL7 uyumluluğuyla da cihaz/hasta planlamalarının aktarımında RIS ile uyumlu çalışmakla mükelleftirler. RIS ise bu bilgileri HIS ile yine HL7 üzerinden organize edebilir durumda olmalıdır. Sağlık.net uyumluluğu sayesinde hemen hemen bütün HIS üreticilerimiz belli bir seviyede HL7 kabiliyetine sahipler, umarım HIS üreticileri sadece kendi sistemleriyle konuşabilecek PACS benzeri şeyler yapmaya çalışmak yerine öncelikle kendi sistemleri ile farklı RIS ve PACS yapılarının konuşabileceği altyapıları sunarlar aksi takdirde Türkiye yine bir başka yeni konuda çöplük haline dönme tehlikesiyle karşı karşıya. Tabi burda sorumluluk sadece üreticilere ve alıcılara yüklenmemeli. Tıp Bilişimi Derneği‘nde bu konuda çalışmalar başladığını biliyoruz bu konuda çalışan grup ivedilikle desteklenmeli ve genişletilmeli ve Sağlık bakanlığı ile birlikte özellikle Açık Mimari konusunda yoğun bir standart oluşturulmalıdır. Hastanelerimizin kesinlikle böyle pahalı teknolojilerde kapalı mimarilerle ve eski teknolojileri sunan yapılarla karşılaşmaktan korumalıyız ve sistemin profesyonelce yapılmasını sağlamalıyız. Eski patronlarımdan birisi DICOM standardını Siemens, GE, Philips gibi tröstlerin küçük şirketleri baltalamak için ortaya çıkarttıkları, hatta tüm standartların tröstleri koruduğu yönündeki fikirlerini hala hatırladıkça tüylerim diken diken oluyor. Özellikle medikal görüntüleme alanında standartların ne kadar önemli oldukları ve tam tersine kaliteli küçüklerin de büyümesine nasıl imkan verdikleri hakkında ileride bir yazı yazmayı planlıyorum o vakte kadar konumuza geri dönmekte fayda var. Bütün yazdıklarımın ışığında PACS’in aslında sadece hastanede kurumsal anlamda iş akışını değiştirmekle kalmadığı aynı zamanda klinik anlamda tanı koymaya ve karar vermeye çok büyük yardımları olduğunu söyleyebiliriz.

Radyoloji bölümlerindeki iş akışlarıyla ilgili evrim ise akademik alanda aşağıdaki gibi sıralanmıştır:

1.Birinci sırada geleneksel filmli radyoloji sistemleri düşünülebilir, tab edilmiş filmler ve onlara eklenen elle yazılan raporlar bu kısmın klasik özelliğidir;

2.İkinci sırada geleneksel radyoloji yapısı ile rapor bazında rapor adaptasyonu var, radyologlar yine tab edilmiş filmlerini ışık kutularında yorumlarken bağımsız RIS yapıları ve barkodlama gibi yöntemlerle raporlarını bilgisayar ortamına girerler;

3.Üçüncü seviyede ise radyologlar gerçek anlamda dijital raporlama ve doğrulama yapma fırsatı bulmuşlardır, PACS ve benzeri yapılar sayesinde yüksek çözünürlüklü dörtlü ekranlar veya ikili projeksiyonlar sayesinde başarılı sonuçlar söz konusudur;

4.Dördüncü ve son seviyede ise artık tele tıp uygulamaları sayesinde uydu ve internet teknolojileri kullanılarak dijital danışmanlık ve eğitim başarılabilir durumdadır. Teleradyoloji tanıların konulmasında ve tıp eğitimi konusunda devasa destek vermektedir.

Özetle ilk adımlarda ana odak noktası altyapı oluşturmakken sonradan verimli PACS iş akışının süreç entegrasyonuna katkısı ve hastane işleyişine uyumunu sağlamaya odaklanıldı. Verimli PACS iş akışı ve onun tıp bilişimi altyapısına katkısı ile kalite kontrol ve kontrol prosedürüne katkısı her ne kadar ülkemizde göz ardı edilse de ilerlemenin bu yönde olması yadsınamaz.

Yazı serimizin bu kısmı da sona eriyor, üçüncü kısım için çalışmalarıma devam edip PACS eğilimleri ile ilgili kısımları sonlandırıp PMM – PACS Maturity Model’ini  de açıkladıktan sonra bu modelin derecelendirilmesi için gereken sorulara odaklanacağız. Bu yazı dizisinin güzel bir tıp bilişimi makalesine dönüşeceğine olan inancım devamlı artıyor. Hem yazıyı okuyan hiç tanımadığım ilgililerden aldığım geri dönüşler hem de söz verdiğimiz için yaşadığım araştırma stresi umarım yakında sonlanacak :)

Bir sonraki yazımda :

PACS Entegrasyonu, PACS Optimizasyonu ve PACS İnnovasyonu

Kurumsal PACS ve Elektronik Hasta Kaydı – Electronic Patient Record ( EPR )

ve

PMM – PACS Maturity Model konuları ele alınacak son olarak da PMM – PACS Maturity Model yapısı için hastanelere bir soru çizelgesi sunabilmeyi umuyorum…

No related posts.

Benzer yazı sizi Yet Another Related Posts Eklentisini kullanarak getirdi.

Giriş:

Sağlık ve tıp bilişimi son yıllarda yoğun bir evrimden ve yenilenme sürecinden geçiyor. İşlemci teknolojileri ve donanımdaki gelişmelere paralel gerçekleşen yazılımsal rahatlıklar en çok sağlık ve askeri sektörde etkisini göstermektedir. Düne kadar imkansız olarak düşünülen bir çok görüntü işleme yapısı bu sayede gerçekleşmeye başlamıştır ve artık her yerde konuşulan ana konu aynı anda bir çok sensörden gelen görüntünün birleştirilmesi ile cerraha / pilota daha fazla anlamlandırma katmak olmuştur. Tabi ironik olan insan öldürme amaçlı geliştirilen bir yapının aynı zamanda hayat kurtarmada işe yaraması veya tam tersi durumların gerçekleşmesidir. Tıp bilişiminde bu gelişmelerden en fazla yararlanan taraflardan bazıları picture archiving and communication systems ( PACS ), computer aided diagnosis ( CAD ), karar destek sistemleri ve elektronik hasta kaydı ( EPR ) gibi konular olmaktadır. Alan hala gelişmeye devam ediyor ama artık bazıları PACS’in o kadar da uç teknoloji olmadığından bahsetmeye başladılar. Bu sizin PACS’i nasıl kullanacağınızla çok yakından alakalı ve bu konuyla ilgili görüşlerim yavaş yavaş yazıya dökülecek. Ama özetleyecek olursak klinisyen tarafında başlangıç aşamasında oturmuş ve ucuzlayabilecek yapı görünse de alınacak çok yol ve atılacak çok adım görünüyor. Hastaneler kendilerine en uygun PACS sistemine geçmek için çalışmalar yaparken daha karlı ve verimli olabilmek için bazı modellere ihtiyaç duyacaklardır yoksa PACS sisteminden sağlanacak fayda yeterince gözlenemeyebilir. Bu model düne kadar çok net değildi ama tıp bilişimi alanında artık bu ihtiyaç belirlenip çalışmalara yoğunluk verildi.
1990′li yıllarda Carnegie Mellon üniversitesi liderliğinde Software Engineering Institute ( SEI ) tarafından tüm yazılım firmalarının artık kanıksamaya ve alışmaya başladıkları ( tabi yazılımdan anlayan firmalardan bahsediyorum, “Yazılım olayı çok karlıymış satalım bizim manavı, tutalım 2 oda 1 salon, koyalım iki çocuk verelim bilgisayarları yazsınlar işte HBYS, PACS artık allah ne verdiyse!” bu kapsamın dışındadır ) CMM – Capability Maturity Model ortaya çıktı. CMM yazılım firmalarına süreçlerine nasıl hakim olabileceklerini anlatmaya çalışan bir altyapı oluşturdu, tabi Amerikan ordusu ihale ettiği onca yazılım projesi başarısızlığa uğrayıp da bu süreç yönetim standardizasyon işini ihale etmeseydi ne olurdu bilinmez. CMM in son hali artık CMMI ( Capability Maturity Model Integration ) haline geldi, bizim de şirketteki hedefimiz personel sayımız ve biten proje sayımızla orantılı olarak CMMI Seviye 3 olabilmek üzerine kurulu, başarılı olabilmek için bitmiş bazı projeler ve bunlardan öğrenme sürecine geçiş önem kazanıyor. CMM ve bir çok detayını ileride kendi iç sürecimize göre veya önceki deneyimlerimize dayanarak bir gün yazarız fakat burada ana amacımız PMM yani PACS Maturity Model’ in köklerini tanımlayabilmektir. PMM CMM’in başarısından sonra ondan türetilen organizasyonal bir PACS öğrenme ve yenilenme sürecidir diyebiliriz.
Kısacası kaliteli medikal görüntüleme hizmeti verebilmek için PACS alımına gidip, ben kurdum artık gerisi gelir demek büyük yanılgı olacaktır. Yazının yazıldığı an itibarı ile yıl sonunda yapılacak Tıp Bilişimi kongresinde dahi PACS almamak taraftarı olanlarla tarafında olanların kozlarını paylaşabileceği kürsülerin planlandığı duyumunu alıyoruz :) Kaliteye bakışı, kurumsal kimliği ve hatalarından öğrenebilme yeteneğini ortaya koyabilecek güçte olanlar bu yazı dizisinden sanırım bir şeyler çıkartabileceklerdir ama bir bilişim sistemini alıp tüm sorunların çözülmesini bekleyen bir çokları yanılacaktır. Sizin kendi iç işleyişiniz bilişim sistemiyle uyumlu olmadığı sürece faydalanma eğriniz çok yavaş olacaktır.

Metodlar:

Neden bu işe giriştim ve nasıl ilerliyorum demekte fayda var.

Ders gazı :

Osman Saka hocamızın verdiği Evaluation Methods in Health Informatics dersi sırasında tıp bilişiminde değerlendirme metodları üzerinde does & donts tadında bir çok şey görme imkanımız oldu. Makalelerde genelde 3-4 isim görmeye alışmış bizim gibi mühendisler açısından veri toplayanların bile dahil edildiği 50-60 isim yazan makaleleri görmek eğlence kaynağı oldu :) Dönem sonunda bizim de bir değerlendirme yapmamız istendiğinde Kamil Arslankoz ( MIN MS ) ve Özer Metin ( MIN PhD ) ile beraber bir takım kurup araştırmalara başladık. Benim şirketimin PACS geliştirmesinden dolayı son derece masumane bir şekilde :) ben bizim sistemin değerlendireceği bir çalışma önerdim, neyse sonra bunun kolay olsa da etik olmayacağına karar verip alternatiflere eğilmeye karar verdik. Kamil hala Havelsan’da çalışan, Özer ise eski bir Havelsan çalışanı durumunda ben ise eski bir Milsoft danışmanıydım. Özer birden PMM fikriyle ortaya çıktığında bu çok hoşumuza gitti çünkü askeri yazılım geliştiren her firmada çalışanların CMM veya CMMI bilgisi teorinin ötesinde pratikte de sağlamdır ve bildiğimiz bir yapının bildiğimiz başka bir sektöre uygulanması ile ilgili çalışma dikkate değer gözüküyordu. karar verildikten sonra başladık çalışmaya.

Literatür taraması :

Yola ilk çıkışımız PACS ve Evaluation anahtar kelimeleriyle Pubmed,Springer ve IEEE gibi yerlerde eşelenme ile sağlam google birlikteliğinden geldi. Özer’in bulduğu “A PACS Maturity model: A systematic meta-analytic review on maturation and evolvability of PACS in the hospital enterprise” makalesinden sonra neye ve nereye bakmamız gerekeceği konusunda rahatladık. Okurken de bazı kısımlarda epey güldük, özellikle Türkiye’de PACS kullanımının tüm hastane ve kliniklerde %40 olduğunu söyleyen Avrupa Birliği ülkeler grafiği bizi epey eğlendirdi. Sanırım soruyu sordukları yetkili tıp sektöründe PACS’in adını duyan ( anlamını bilmese de ) insan oranını vermeyi tercih etti :), keşke o oranlar doğru olsa bugün farklı altyapıları konuşuyor olurduk. Bu yazı dizisinde temeli adı geçen makale ve benim konulara ilişkin genel deneyimim oluşturmaktadır, başarabilirsek sene sonuna ( 2009 ) yayınlamayı planladığımız makale çok daha kapsamlı ve ülke gerçeğine yakın olacaktır diye düşünüyorum.
Literatür taraması sırasında aşağıdaki kurallara ağırlık verdik :
- Tanımlarla ilgilenmeyelim, PACS, DICOM vb bilmeyenleri eğitme amacı gütmüyoruz.
- PACS uygulamasındaki temel taşlar olan görüntü alımı, DICOMization, DICOM Depolama, DICOM Aktarım, DICOM Gösterim ve DICOM Print gibi yapılar yerine bütüne odaklanan makaleleri seçilmeli.
- PACS teknolojisinin artıları ve getirilerinden çok zaten bu yola girmiş olan hastanelerin önüne yol haritası koyabilecek çalışmalara odaklanılmalı.
- Hastanelerde PACS’den faydalanma ihtiyacına yoğunlaşan ve bunu örnekleyen çalışmalar aranmalı.
- Hastanelerde PACS konusunda öğrenme / evrimleşme süreçleri ile olgunluk modelleri ile ilgili çalışmalar bulunmalı.

Bir sonraki yazımızda PACS Olgunluğu ve Evrimleşebilirliği üzerine devam etmeyi planlıyorum. Umarım buradan güzel şeyler çıkacak ortaya, burda yazıp söz verince daha bir kasıp hem çalışmayı yapmaya hem de burda yazının devamını getirmeye mecbur hissediyor insan yoksa bu sayfayı direk silmek gerekecek yakında :)

No related posts.

Benzer yazı sizi Yet Another Related Posts Eklentisini kullanarak getirdi.

En önce genel bir Medikal Görüntüleme ile ilgili Tıp Bilişimi Sözlüğü ile başlıyorum, istediğim kıvama erişirse ileride şirket sayfasından da bilgilenme amaçlı kullanılmasını sağlayabilirim. PACS, DICOM, HL7, IHE gibi büyük harfli terminolojiler ile anlamlarını burada toplayacağım :)

No related posts.

Benzer yazı sizi Yet Another Related Posts Eklentisini kullanarak getirdi.